Người bệnh ung thư tiền liệt tuyến nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư tiền liệt tuyến thường nên ưu tiên chế độ ăn nhiều thực vật, gồm rau, quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và các nguồn chất béo không bão hòa như dầu thực vật, các loại hạt. Nên hạn chế chất béo bão hòa, đặc biệt từ thịt đỏ, thịt chế biến sẵn và thực phẩm nhiều mỡ, vì bằng chứng hiện có cho thấy kiểu ăn này có thể bất lợi cho sức khỏe lâu dài, nhất là tim mạch [4].

Không có một món ăn hay thực phẩm bổ sung nào được chứng minh có thể thay thế điều trị ung thư tiền liệt tuyến. Mỗi người có giai đoạn bệnh, thể trạng, thuốc điều trị, cân nặng, bệnh tim mạch, đái tháo đường và vấn đề tiêu hóa khác nhau, nên kế hoạch ăn uống cần được cá thể hóa.

Mục tiêu ăn uống không chỉ là “nuôi cơ thể” mà còn hỗ trợ điều trị

Ung thư tiền liệt tuyến, nhất là khi bệnh đã di căn hoặc người bệnh đang điều trị kéo dài, có thể đi kèm nhiều thay đổi về sức khỏe. Các vấn đề thường gặp gồm suy giảm sức mạnh cơ, thay đổi cân nặng và thành phần cơ thể, nguy cơ ảnh hưởng đến tim mạch và xương, cơn bốc hỏa, mệt mỏi và căng thẳng tinh thần [2]. Vì vậy, dinh dưỡng không nên chỉ tập trung vào việc “kiêng để chống ung thư”, mà cần giúp người bệnh duy trì thể lực, cơ bắp, xương và chất lượng sống.

Một chế độ ăn hợp lý thường hướng đến các nguyên tắc sau:

1. Đủ năng lượng để không sụt cân ngoài ý muốn, đặc biệt khi người bệnh chán ăn, mệt hoặc đang điều trị gây tác dụng phụ.

2. Đủ chất đạm để bảo vệ khối cơ. Có thể chọn cá, trứng, sữa hoặc sữa chua phù hợp sức khỏe, thịt gia cầm bỏ da, đậu phụ, đậu nành, đậu lăng và các loại đậu khác. Nếu có bệnh thận, lượng đạm cần được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng điều chỉnh.

3. Nhiều rau quả và thực phẩm giàu chất xơ. Những thực phẩm này giúp tăng vitamin, khoáng chất, chất chống oxy hóa tự nhiên và hỗ trợ hoạt động ruột. Có thể chia rau quả vào các bữa thay vì cố ăn thật nhiều trong một lần.

4. Chọn chất béo có lợi hơn. Đây là điểm đặc biệt đáng lưu ý vì điều trị nội tiết làm giảm testosterone, còn gọi là liệu pháp ức chế androgen, có thể làm thay đổi chuyển hóa và tăng các vấn đề liên quan đến tim mạch ở một số người bệnh [2].

Nên ăn gì thường xuyên hơn?

Người bệnh không nhất thiết phải ăn chay hoàn toàn. Tuy nhiên, bữa ăn nên lấy thực vật làm nền tảng, còn thực phẩm động vật dùng với lượng vừa phải và ưu tiên loại ít chất béo bão hòa.

Rau xanh, rau họ cải, cà chua, cà rốt, bí đỏ, các loại quả tươi, đậu, nấm và ngũ cốc nguyên hạt là những lựa chọn phù hợp cho bữa ăn hằng ngày. Có thể thay một phần cơm trắng bằng gạo lứt, yến mạch, khoai, ngô hoặc bánh mì nguyên cám nếu người bệnh dung nạp tốt. Nếu đang đầy bụng, tiêu chảy hoặc có bệnh lý đường ruột, cần chọn loại mềm, dễ tiêu và tăng dần chất xơ thay vì thay đổi đột ngột.

Các nguồn chất béo không bão hòa đơn, như dầu ô liu, dầu cải, quả bơ, lạc và các loại hạt, thường là lựa chọn tốt hơn mỡ động vật. Một nghiên cứu theo dõi 4.884 người mắc ung thư tiền liệt tuyến chưa di căn cho thấy nhóm dùng nhiều chất béo bão hòa nhất sau chẩn đoán có nguy cơ tử vong cao hơn, chủ yếu liên quan đến bệnh tim mạch hoặc ung thư khác, so với nhóm dùng ít nhất [4]. Nghiên cứu này gợi ý rằng thay một phần chất béo động vật bằng chất béo từ thực vật, hoặc bằng chất béo không bão hòa đơn, có thể có lợi cho sống còn lâu dài [4].

Cá, nhất là cá không chiên ngập dầu, có thể là nguồn đạm thay thế hữu ích cho thịt đỏ. Đậu phụ, sữa đậu nành không thêm nhiều đường và các loại đậu cũng giúp đa dạng nguồn đạm thực vật. Việc ăn đa dạng thường thực tế và dễ duy trì hơn so với một chế độ quá nghiêm ngặt.

Một báo cáo ca bệnh ở người đàn ông 60 tuổi bị ung thư tiền liệt tuyến di căn ghi nhận chỉ số PSA giảm mạnh khi ông vừa điều trị nội tiết chuẩn, vừa áp dụng chế độ thuần thực vật ít chất béo, vận động có cấu trúc và một số biện pháp khác [3]. Tuy nhiên, đây chỉ là báo cáo trên một người, nên không thể kết luận chế độ ăn thuần chay là nguyên nhân tạo ra đáp ứng, cũng không thể khuyến nghị mọi người phải áp dụng chế độ này [3]. Nếu muốn ăn chay hoặc thuần thực vật, người bệnh nên được hướng dẫn để tránh thiếu đạm, vitamin B12, sắt, canxi và vitamin D.

Nên hạn chế hoặc tránh những gì?

Điều nên hạn chế rõ nhất là thực phẩm giàu chất béo bão hòa. Chúng thường có nhiều trong thịt đỏ nhiều mỡ, da gia cầm, nội tạng, mỡ động vật, bơ, kem, sữa nguyên kem, phô mai nhiều béo, đồ chiên rán và bánh kẹo công nghiệp. Thịt chế biến sẵn như xúc xích, thịt nguội, thịt xông khói cũng nên dùng rất ít vì thường nhiều muối, chất béo và chất bảo quản.

Cần hạn chế nước ngọt, trà sữa nhiều đường, bánh ngọt, đồ ăn nhanh và các sản phẩm tinh chế. Những thực phẩm này không được các nguồn nghiên cứu trên chứng minh trực tiếp làm ung thư tiền liệt tuyến tiến triển, nhưng dùng thường xuyên có thể khiến kiểm soát cân nặng, đường huyết và sức khỏe tim mạch khó hơn. Đây là thông tin dinh dưỡng chung, đặc biệt đáng lưu ý với người đang điều trị nội tiết.

Rượu bia nên được hạn chế. Nếu người bệnh dùng thuốc điều trị, có bệnh gan, đang mệt nhiều, ngủ kém hoặc có nguy cơ té ngã, nên hỏi bác sĩ về việc có cần tránh hoàn toàn hay không. Cũng không nên hút thuốc lá hoặc sử dụng các sản phẩm thuốc lá.

Đặc biệt, không tự mua các sản phẩm quảng cáo “diệt tế bào ung thư”, thuốc nam không rõ thành phần, chế phẩm liều cao hoặc thực phẩm chức năng thay thế thuốc điều trị. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên chuột cho thấy hợp chất enhydrin từ lá yacon có hoạt tính chống khối u trên tế bào ung thư tiền liệt tuyến [1]. Nhưng kết quả ở tế bào và động vật chưa có nghĩa lá yacon, trà yacon hay chế phẩm chứa yacon có hiệu quả điều trị ở người. Tự dùng sản phẩm cô đặc còn có thể gây tương tác thuốc hoặc ảnh hưởng gan, thận.

Cách áp dụng thực tế và an toàn

Một cách đơn giản là xây dựng mỗi bữa với rau và thực phẩm thực vật chiếm phần lớn đĩa ăn, kèm một nguồn đạm phù hợp và một phần tinh bột ít chế biến. Ví dụ, người bệnh có thể ăn cơm vừa phải với cá hấp hoặc đậu phụ sốt nhạt, rau luộc hoặc rau xào ít dầu, thêm trái cây tươi. Khi thèm đồ ngọt, có thể ưu tiên sữa chua ít đường hoặc trái cây thay cho bánh kẹo.

Nếu bị chán ăn, nên chia thành nhiều bữa nhỏ, ưu tiên món mềm, thơm, dễ nuốt và giàu dinh dưỡng. Nếu táo bón, có thể tăng nước, rau quả mềm và vận động nhẹ nếu sức khỏe cho phép. Nếu tiêu chảy, cần uống đủ nước, chọn thức ăn dễ tiêu và báo bác sĩ nếu kéo dài. Vận động phù hợp cũng quan trọng vì hỗ trợ cơ bắp, sức khỏe xương, tâm trạng và khả năng sinh hoạt, những vấn đề được nhấn mạnh trong chăm sóc lâu dài cho người bệnh ung thư tiền liệt tuyến di căn [2].

Cuối cùng, chế độ ăn tốt nhất là chế độ người bệnh có thể duy trì, đủ dinh dưỡng và không làm giảm chất lượng sống. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng ung bướu, đặc biệt trước khi ăn chay hoàn toàn, dùng thực phẩm bổ sung, sụt cân nhanh, có bệnh thận hoặc đang gặp tác dụng phụ do điều trị.

Nguồn tham khảo

1. Enhydrin Exhibits Antitumor Effects on Human Prostate Cancer Cells Associated with Reduced PI3K/AKT- and NF-κB-Related Gene and Protein Expression. PMC
2. Survivorship Challenges in Metastatic Prostate Cancer in the Era of Prolonged Survival: A Review. PMC
3. Standard Therapy Plus Adjunctive Vegan Lifestyle Intervention in Metastatic Prostate Cancer: A Case Report. PMC
4. Dietary Fat Intake and Mortality Among Patients With Nonmetastatic Prostate Cancer. PMC