Chẩn đoán và phát hiện ung thư tiền liệt tuyến: những điều người bệnh nên biết

Nhận được nghi ngờ hoặc chẩn đoán ung thư tiền liệt tuyến có thể khiến bạn lo lắng và có nhiều câu hỏi. Bài viết này giúp bạn hiểu rõ hơn cách bệnh thường được phát hiện và đánh giá, dựa trên các nghiên cứu gần đây. Mục tiêu là để bạn cảm thấy tự tin hơn khi trao đổi với đội ngũ y tế của mình.

Vì Sao Việc Phát Hiện Sớm Lại Quan Trọng

Ung thư tiền liệt tuyến thường được phát hiện ở giai đoạn muộn, đặc biệt ở những nơi hệ thống y tế còn hạn chế về nguồn lực [3]. Trong một nghiên cứu tại đông Sudan, phần lớn người bệnh đến khám khi đã có triệu chứng đường tiết niệu dưới, và nhiều trường hợp có mức PSA cùng điểm Gleason ở ngưỡng cao khi được chẩn đoán [3]. Điều này cho thấy việc chú ý đến các dấu hiệu và tiếp cận thăm khám sớm có thể tạo khác biệt.

Bối cảnh chẩn đoán và điều trị đang thay đổi nhanh nhờ tiến bộ trong chẩn đoán hình ảnh, phân tầng nguy cơ và các liệu pháp mới, bao gồm y học chính xác [1]. Tuy vậy, dữ liệu thực tế chất lượng cao kết hợp thông tin lâm sàng, hình ảnh, phân tử và chất lượng cuộc sống vẫn còn thiếu, và đó là lý do các nghiên cứu như ProPCI đang thu thập dữ liệu dài hạn để hỗ trợ tìm ra dấu ấn sinh học và cải thiện chăm sóc [1].

Các Dấu Hiệu Và Triệu Chứng Thường Gặp

Nhiều người bệnh đến khám vì các triệu chứng đường tiết niệu dưới (lower urinary tract symptoms), chẳng hạn thay đổi trong việc đi tiểu [3]. Đây có thể là lý do khiến bạn được đề nghị làm thêm các xét nghiệm để tìm hiểu nguyên nhân.

Tiền sử gia đình cũng là yếu tố đáng lưu ý. Trong nghiên cứu tại Sudan, chỉ một phần nhỏ người bệnh có tiền sử gia đình mắc bệnh, nhưng đây vẫn là thông tin quan trọng nên chia sẻ với bác sĩ [3].

Xét Nghiệm PSA Và Ý Nghĩa

Chỉ số PSA (prostate specific antigen, kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt) là một xét nghiệm máu thường được dùng trong quá trình phát hiện và theo dõi bệnh. Mức PSA có thể khác nhau đáng kể giữa các nhóm người bệnh. Ví dụ, một so sánh giữa người bệnh Nhật Bản và Đức cho thấy mức PSA tại thời điểm chẩn đoán ung thư di căn nhạy hormone có thể chênh lệch rất lớn [2]. Điều này gợi ý rằng con số chỉ số PSA cần được diễn giải trong bối cảnh cụ thể của từng người, chứ không nên hiểu tách rời.

Ngoài giá trị PSA tại một thời điểm, bác sĩ có thể quan tâm đến động học PSA (PSA kinetics), tức là cách chỉ số này thay đổi theo thời gian, để hiểu thêm về diễn tiến bệnh [1].

Sinh Thiết Và Đánh Giá Mô Bệnh Học

Để xác nhận chẩn đoán, sinh thiết tuyến tiền liệt thường được thực hiện, và mẫu mô được đánh giá dưới kính hiển vi. Kết quả mô bệnh học có thể cho thấy loại ung thư (thường là ung thư biểu mô tuyến, adenocarcinoma) cùng điểm Gleason, một cách phân loại mức độ ác tính của tế bào [3]. Điểm Gleason càng cao thường phản ánh bệnh có xu hướng tiến triển mạnh hơn.

Việc phân tầng nguy cơ dựa trên các yếu tố như chỉ số PSA, điểm Gleason và giai đoạn giúp phân loại bệnh thành nguy cơ thấp, trung bình hoặc cao, từ đó định hướng lựa chọn theo dõi hay điều trị [1][4].

Chẩn Đoán Hình Ảnh

Chẩn đoán hình ảnh đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc đánh giá mức độ lan rộng của bệnh. Xạ hình xương (bone scan) được dùng để tìm dấu hiệu di căn xương; trong nghiên cứu tại Sudan, kết quả xạ hình xương dương tính ở khoảng một nửa số ca [3].

Các phương pháp hình ảnh cũng đang được so sánh và cải tiến. Một nghiên cứu cho thấy tiêu chí dựa trên hình ảnh quy ước như chụp cắt lớp vi tính (CT) và xạ hình xương có thể không hoàn toàn tương đồng với hệ thống MET RADS P dựa trên cộng hưởng từ toàn thân (whole body MRI) có chuỗi xung khuếch tán [7]. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở việc hình ảnh quy ước có thể bỏ sót tiến triển của bệnh ở xương [7]. Các tác giả nhấn mạnh cần thêm nghiên cứu để xác nhận, và điều này có thể mở rộng khả năng tiếp cận cộng hưởng từ toàn thân trong tương lai [7].

Dấu Ấn Sinh Học Và Xét Nghiệm Ít Xâm Lấn

Bên cạnh máu và mô, các dấu ấn sinh học trong nước tiểu đang được quan tâm vì nước tiểu có thể được lấy một cách không xâm lấn và lặp lại nhiều lần trong quá trình chẩn đoán, điều trị và theo dõi [8]. Dù đã có nhiều nghiên cứu khám phá, việc áp dụng các dấu ấn này vào thực hành thường quy vẫn còn hạn chế, và hiệu quả của chúng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như thời điểm và điều kiện lấy mẫu [8].

Các mẫu máu lấy nhiều lần cũng đang được lưu trữ để phân tích DNA khối u lưu hành (circulating tumour DNA) và các phân tích phân tử khác, mở ra hướng tìm kiếm những dấu ấn mới hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi [1].

Yếu Tố Di Truyền Và Phân Tử

Một số đặc điểm phân tử có thể liên quan đến bệnh. Trong nghiên cứu tiền lâm sàng, các dòng tế bào ung thư tiền liệt tuyến mang biến thể BRCA2 đã được sử dụng để đánh giá đáp ứng với một số thuốc [5]. Thông tin về đặc điểm di truyền và phân tử ngày càng có vai trò trong định hướng chăm sóc theo y học chính xác [1], và bạn có thể hỏi bác sĩ liệu các xét nghiệm này có phù hợp với trường hợp của mình hay không.

Chẩn Đoán Liên Quan Đến Lựa Chọn Chăm Sóc

Kết quả chẩn đoán và phân tầng nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến các lựa chọn tiếp theo. Với nguy cơ thấp và trung bình thuận lợi, theo dõi tích cực (active surveillance) là một chiến lược đã được công nhận [4]. Tuy nhiên, một nghiên cứu tại Na Uy cho thấy nhóm phẫu thuật sau khi theo dõi tích cực có đặc điểm khối u trước mổ kém thuận lợi hơn và nguy cơ cao hơn về kết quả mô bệnh học bất lợi so với nhóm phẫu thuật ngay [4]. Điều này cho thấy việc theo dõi sát trong quá trình giám sát là cần thiết.

Ngoài ra, hoạt động chẩn đoán như xét nghiệm PSA và sinh thiết cũng liên quan đến xu hướng điều trị trong dân số, chẳng hạn sự gia tăng phẫu thuật ở người lớn tuổi tại Nhật Bản trong thời đại phẫu thuật robot [6].

Trao Đổi Với Bác Sĩ Của Bạn

Mỗi người bệnh có hoàn cảnh riêng, và các con số hay kết quả xét nghiệm cần được diễn giải trong bối cảnh cụ thể của bạn. Nếu bạn có thắc mắc về xét nghiệm PSA, sinh thiết, chẩn đoán hình ảnh, các dấu ấn sinh học hay ý nghĩa của kết quả, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ hoặc đội ngũ chăm sóc. Họ có thể giúp bạn hiểu rõ tình trạng của mình và cùng bạn đưa ra quyết định phù hợp nhất.

Bối cảnh tại Việt Nam

Theo GLOBOCAN 2024, ung thư tuyến tiền liệt tại Việt Nam có 2.045 ca mắc mới, xếp thứ 18 trong các loại ung thư và chiếm 1,2% tổng số ca ung thư. Bệnh gây 924 ca tử vong, cũng xếp thứ 18, và có 4.282 người sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán. Những con số này cho thấy việc nhận biết sớm, đi khám đúng lúc và theo dõi đầy đủ có ý nghĩa rất quan trọng.

Nhiều người bệnh không có triệu chứng ở giai đoạn đầu. Hướng dẫn Bộ Y tế khuyến nghị nam giới từ 50 tuổi, hoặc từ 45 tuổi nếu có tiền sử gia đình mắc ung thư tuyến tiền liệt, nên được khám và xét nghiệm phù hợp, chủ yếu gồm thăm khám trực tràng và chỉ số PSA toàn phần. Các dấu hiệu cần đi khám gồm tiểu khó, tia tiểu yếu, tiểu nhiều lần, cảm giác tiểu không hết, bí tiểu, đau xương, đau tầng sinh môn hoặc xuất tinh ra máu. Chỉ số PSA tăng không đồng nghĩa chắc chắn mắc ung thư, nên bác sĩ sẽ cân nhắc xét nghiệm lại, thăm khám và chỉ định sinh thiết khi cần thiết.

Nếu đang có triệu chứng hoặc kết quả chỉ số PSA bất thường, hãy đến cơ sở chuyên khoa ung bướu hoặc tiết niệu để được tư vấn cá thể hóa. Khi đi khám, nên mang theo các kết quả xét nghiệm trước đó và hỏi rõ về phạm vi chi trả của bảo hiểm y tế, chi phí sinh thiết, chụp chiếu và điều trị để chủ động chuẩn bị.

Nguồn tham khảo

1. PROspective Prostate Cancer Infrastructure: study protocol for the ProPCI ‘trials within cohorts’ study. PMC
2. Cancer‐Control Outcomes of Japanese Vs. German Metastatic Hormone‐Sensitive Prostate Cancer Patients: A Real‐World Cross‐Country Comparison of Patients Undergoing Combination Therapies. PMC
3. Assessing the Level of Prostate Cancer Care in a Low‐Resource Setting: Disease Pattern, Current Situation of Care, and the Need for Reform—A Retrospective Observational Study From East Oncology Centre, Sudan. PMC
4. Does active surveillance prior to radical prostatectomy increase the risk of adverse pathological findings or postoperative prostate cancer treatment?. PMC
5. Combination of PARP inhibitor olaparib and a vascular disrupting agent reduces tumor growth in a preclinical model of prostate cancer. PMC
6. Disproportionate expansion of radical prostatectomy among older men in Japan in the robotic surgery era: a nationwide descriptive time series analysis. PMC
7. Comparative assessment of METastasis Reporting and Data System for Prostate Cancer versus Prostate Cancer Clinical Trials Working Group 3 Criteria in assessing treatment response in patients with metastatic castration-resistant prostate cancer. PMC
8. Urinary Biomarkers in Urological Oncology: From Biological Origin to Clinical Decision-Making—A Narrative Review. PMC