Ung thư tiền liệt tuyến có lây không, có di truyền không?

Ung thư tiền liệt tuyến không lây từ người này sang người khác qua tiếp xúc, ăn uống chung, quan hệ tình dục, dùng chung đồ dùng hay chăm sóc người bệnh. Tuy nhiên, bệnh có thể có yếu tố di truyền ở một số gia đình, nghĩa là một số biến thể gen được truyền từ cha hoặc mẹ có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh, nhưng không có nghĩa người mang gen chắc chắn sẽ bị ung thư.

Vì sao ung thư tiền liệt tuyến không lây?

Ung thư hình thành khi một số tế bào trong cơ thể phát sinh các thay đổi bất thường và tăng sinh không kiểm soát. Với ung thư tiền liệt tuyến, các tế bào bất thường xuất hiện tại tuyến tiền liệt, là cơ quan chỉ có ở nam giới, nằm dưới bàng quang và tham gia tạo một phần dịch tinh dịch.

Khác với cúm, lao, viêm gan virus hoặc một số bệnh lây truyền qua đường tình dục, ung thư không do một vi khuẩn hay virus thông thường truyền trực tiếp từ người bệnh sang người khác. Vì vậy, người thân không bị lây ung thư khi sống chung, ôm hôn, chăm sóc, sử dụng chung nhà vệ sinh, ăn cùng mâm hoặc quan hệ vợ chồng với người bệnh.

Điều này cũng có nghĩa là người bệnh không cần tự cô lập vì sợ làm ảnh hưởng đến gia đình. Sự gần gũi, hỗ trợ tinh thần và đồng hành của người thân thường rất quan trọng trong quá trình khám, điều trị và theo dõi bệnh.

Cần phân biệt ung thư với một số tình trạng khác có thể gây triệu chứng đường tiểu nhưng không phải ung thư, chẳng hạn viêm đường tiểu hoặc bệnh lây truyền qua đường tình dục. Nếu có tiểu buốt, tiểu ra máu, sốt, đau vùng chậu, tiết dịch bất thường hoặc triệu chứng xuất hiện sau quan hệ không an toàn, người bệnh nên đi khám để xác định đúng nguyên nhân. Đây là thông tin y khoa chung, vì các triệu chứng đường tiểu có thể do nhiều bệnh khác nhau gây ra.

“Di truyền” khác gì với “có người thân từng mắc bệnh”?

Nói ung thư tiền liệt tuyến có thể di truyền không có nghĩa là mọi trường hợp đều do gen truyền trong gia đình. Phần lớn ung thư phát sinh do sự kết hợp của nhiều yếu tố trong suốt cuộc đời, gồm tuổi tác, thay đổi sinh học trong tế bào, môi trường sống và lối sống. Lão hóa được xem là một bối cảnh sinh học quan trọng vì có thể đi kèm viêm mạn mức độ thấp, thay đổi miễn dịch, rối loạn sửa chữa mô và biến đổi môi trường quanh khối u [4].

Yếu tố gia đình có thể được hiểu theo hai mức:

Thứ nhất là tiền sử gia đình. Một người có cha, anh em ruột hoặc nhiều người thân mắc ung thư tiền liệt tuyến có thể thuộc nhóm cần chú ý hơn. Trong nghiên cứu tại một trung tâm ung bướu ở Sudan, 15,6% người bệnh được ghi nhận có tiền sử gia đình mắc ung thư tiền liệt tuyến [1]. Con số này chỉ mô tả nhóm người bệnh tại một cơ sở trong một bối cảnh cụ thể, không thể dùng để kết luận tỷ lệ chung cho mọi quốc gia hay mọi gia đình.

Thứ hai là ung thư có tính di truyền, khi một biến thể gen có thể truyền trong gia đình làm tăng khuynh hướng mắc ung thư. Người thừa hưởng biến thể gen này có nguy cơ cao hơn so với người không mang biến thể, nhưng nguy cơ cao không đồng nghĩa chắc chắn mắc bệnh. Ngược lại, một người không biết ai trong nhà từng mắc bệnh vẫn có thể bị ung thư tiền liệt tuyến do các nguyên nhân không di truyền.

Các tài liệu tổng hợp về quản lý nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến di truyền nhấn mạnh vai trò của việc đánh giá nguy cơ gen, tư vấn và cá thể hóa theo từng người bệnh, thay vì áp dụng một cách tiếp cận giống nhau cho tất cả [3]. Vì vậy, việc chỉ dựa vào một thông tin như “có người bác mắc bệnh” thường chưa đủ để kết luận gia đình có hội chứng ung thư di truyền.

Khi nào nên nghĩ đến yếu tố di truyền?

Bạn nên chủ động nói với bác sĩ về tiền sử ung thư trong gia đình, đặc biệt nếu có nhiều người thân cùng mắc ung thư tiền liệt tuyến hoặc có người mắc ung thư khi còn tương đối trẻ. Cũng nên thông tin nếu trong gia đình có các ung thư khác, nhất là ung thư xuất hiện ở nhiều thế hệ hoặc nhiều người có quan hệ huyết thống gần.

Bác sĩ sẽ hỏi kỹ sơ đồ gia đình, gồm người mắc bệnh là ai, mắc loại ung thư gì và được chẩn đoán vào thời điểm nào. Từ đó, bác sĩ có thể cân nhắc tư vấn di truyền hoặc xét nghiệm gen phù hợp. Xét nghiệm gen không phải lúc nào cũng cần thiết cho mọi người bị ung thư tiền liệt tuyến và cũng không nên tự làm chỉ vì lo lắng.

Kết quả xét nghiệm gen có thể phức tạp. Có trường hợp phát hiện một biến thể rõ ràng liên quan nguy cơ ung thư. Nhưng cũng có khi phát hiện biến thể mà ý nghĩa chưa xác định. Một nghiên cứu tiền lâm sàng về điều trị ung thư tiền liệt tuyến đã đề cập mô hình tế bào mang biến thể BRCA2 chưa rõ ý nghĩa và mô hình khác không có biến thể BRCA2 [2]. Điều này cho thấy không phải mọi thay đổi gen đều được hiểu đầy đủ hoặc có thể dùng ngay để dự báo nguy cơ cho các thành viên gia đình.

Do đó, nếu được đề nghị xét nghiệm gen, người bệnh nên hỏi rõ: xét nghiệm nhằm mục đích gì, kết quả có thể ảnh hưởng ra sao đến điều trị hoặc theo dõi, và người thân nào có thể cần được tư vấn. Tư vấn trước và sau xét nghiệm giúp gia đình hiểu đúng, tránh hoang mang hoặc hiểu sai rằng “có gen là chắc chắn mắc bệnh”.

Người bệnh và người thân nên làm gì?

Nếu bạn đã được chẩn đoán ung thư tiền liệt tuyến, hãy cung cấp cho bác sĩ thông tin về cha, anh em trai, con trai, ông nội, ông ngoại và các người thân khác từng mắc ung thư. Nếu có hồ sơ chẩn đoán của người thân, thông tin này có thể hữu ích cho việc đánh giá nguy cơ.

Với nam giới có tiền sử gia đình đáng chú ý, không nên tự xét nghiệm hoặc tự diễn giải chỉ số PSA. Chỉ số PSA là một chất do tuyến tiền liệt tạo ra, có thể thay đổi trong nhiều tình trạng khác nhau, không chỉ ung thư. Trong nghiên cứu ở Sudan, phần lớn người bệnh đến khám vì triệu chứng đường tiểu dưới [1], nhưng các triệu chứng như tiểu khó, tiểu nhiều lần, tia tiểu yếu hoặc tiểu đêm cũng có thể gặp trong phì đại lành tính tuyến tiền liệt. Vì vậy, triệu chứng và xét nghiệm cần được bác sĩ đánh giá cùng nhau.

Về lối sống, thông tin chung an toàn là duy trì vận động phù hợp sức khỏe, ăn đa dạng thực phẩm, hạn chế thuốc lá, giữ cân nặng hợp lý và tái khám theo hẹn. Những biện pháp này không thể bảo đảm phòng được ung thư, nhưng có lợi cho sức khỏe tổng thể và khả năng chịu đựng điều trị. Mỗi trường hợp có tuổi, bệnh nền, mức độ ung thư và hoàn cảnh gia đình khác nhau, nên kế hoạch theo dõi không giống nhau.

Tóm lại, ung thư tiền liệt tuyến không lây, nhưng một số trường hợp có liên quan yếu tố gia đình hoặc gen di truyền. Nếu bạn hoặc người thân có tiền sử ung thư đáng lưu ý, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ tiết niệu, ung bướu hoặc chuyên gia tư vấn di truyền để được đánh giá phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Assessing the Level of Prostate Cancer Care in a Low‐Resource Setting: Disease Pattern, Current Situation of Care, and the Need for Reform—A Retrospective Observational Study From East Oncology Centre, Sudan. PMC
2. Combination of PARP inhibitor olaparib and a vascular disrupting agent reduces tumor growth in a preclinical model of prostate cancer. PMC
3. Hereditary Prostate Cancer Risk Management: An Evidence-Based Summary to Inform Nursing Practice. PMC
4. Potential Roles of Cellular Senescence and Inflammaging in Prostate Cancer: Aging Microenvironment, Immune Remodeling, and Therapeutic Implications. PMC