Ung thư tiền liệt tuyến có tái phát không và làm sao theo dõi?

Có, ung thư tiền liệt tuyến có thể tái phát sau điều trị, nhưng không phải ai cũng gặp tình trạng này. Nguy cơ tái phát và cách theo dõi phụ thuộc vào mức độ ung thư ban đầu, phương pháp điều trị, kết quả giải phẫu bệnh, chỉ số PSA và sức khỏe riêng của từng người bệnh.

Tái phát ung thư tiền liệt tuyến nghĩa là gì?

“Tái phát” nghĩa là ung thư hoặc dấu hiệu của ung thư xuất hiện trở lại sau một giai đoạn điều trị. Trong ung thư tiền liệt tuyến, bác sĩ thường phát hiện tái phát qua sự thay đổi của chỉ số PSA trước khi người bệnh có triệu chứng.

Chỉ số PSA là một loại protein do tế bào tiền liệt tuyến tạo ra. Khi còn tuyến tiền liệt, chỉ số PSA có thể hiện diện trong máu do nhiều nguyên nhân, không chỉ ung thư. Ví dụ, phì đại lành tính tiền liệt tuyến, viêm nhiễm, thủ thuật đường tiểu hoặc xuất tinh gần thời điểm xét nghiệm cũng có thể làm chỉ số PSA thay đổi. Vì vậy, một kết quả chỉ số PSA đơn lẻ tăng lên chưa luôn đồng nghĩa ung thư tái phát. Điều quan trọng là xu hướng chỉ số PSA tăng lặp lại theo thời gian và được bác sĩ đánh giá cùng toàn bộ bệnh cảnh.

Sau phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến tiền liệt, chỉ số PSA thường giảm xuống mức rất thấp vì mô tiền liệt tuyến đã được lấy đi. Nếu chỉ số PSA không giảm như mong đợi hoặc tăng dần sau một thời gian, bác sĩ có thể nghĩ đến tái phát sinh hóa, tức là tái phát được nhận biết qua xét nghiệm máu nhưng chưa chắc đã thấy tổn thương trên hình ảnh học.

Sau xạ trị, tuyến tiền liệt vẫn còn trong cơ thể nên chỉ số PSA thường giảm từ từ hơn và có thể dao động. Một số người có thể gặp tăng PSA thoáng qua rồi giảm lại, vì thế việc kết luận tái phát cần thận trọng hơn so với sau phẫu thuật.

Tái phát có thể chỉ ở vùng tiền liệt tuyến, vùng giường phẫu thuật hoặc hạch lân cận. Cũng có trường hợp tế bào ung thư lan đến xương, hạch xa hay cơ quan khác. Tuy nhiên, không nên tự suy đoán dựa vào triệu chứng hoặc một lần xét nghiệm PSA. Nhiều trường hợp được phát hiện sớm khi người bệnh vẫn hoàn toàn khỏe mạnh.

Những yếu tố nào liên quan đến nguy cơ tái phát?

Mỗi ca bệnh có diễn tiến khác nhau. Bác sĩ thường ước lượng nguy cơ tái phát dựa trên mức PSA trước điều trị, giai đoạn bệnh, điểm Gleason hoặc nhóm độ mô học, số lượng mẫu sinh thiết có ung thư, kết quả chụp chiếu và kết quả giải phẫu bệnh sau mổ.

Một số đặc điểm mô học có thể gợi ý bệnh diễn tiến mạnh hơn. Chẳng hạn, ung thư có cấu trúc dạng sàng, còn gọi là cribriform, ngày càng được ghi nhận là liên quan với đặc điểm giải phẫu bệnh bất lợi và tiên lượng kém hơn so với thể ung thư tuyến thông thường [4]. Nghiên cứu này cũng cho thấy tổn thương dạng sàng có thể không được nhận ra đầy đủ ở mẫu sinh thiết ban đầu mà chỉ được phát hiện trên bệnh phẩm sau phẫu thuật [4]. Điều này giải thích vì sao bác sĩ cần kết hợp nhiều nguồn thông tin thay vì chỉ dựa vào một kết quả.

Với ung thư nguy cơ thấp hoặc nguy cơ trung bình thuận lợi, một số người được theo dõi chủ động thay vì điều trị ngay. Theo dõi chủ động không có nghĩa là bỏ mặc bệnh, mà là kiểm tra chỉ số PSA, thăm khám, hình ảnh học và có thể sinh thiết lại để nhận ra dấu hiệu bệnh tiến triển kịp thời. Nghiên cứu từ Na Uy đã so sánh những người phẫu thuật trì hoãn sau giai đoạn theo dõi chủ động với những người phẫu thuật ngay, cho thấy đây là vấn đề cần được cân nhắc kỹ dựa trên đặc điểm nguy cơ trước mổ và sau mổ [2].

Ngược lại, người từng có bệnh lan rộng hoặc tái phát thường cần theo dõi sát hơn. Điều trị toàn thân hiện có vai trò ngày càng lớn trong quản lý ung thư tiền liệt tuyến tiến xa, trong đó có các thuốc tác động lên thụ thể androgen, tức cơ chế liên quan hormon nam [1]. Điều này cho thấy tái phát không đồng nghĩa hết lựa chọn điều trị, mà bác sĩ có thể cân nhắc điều trị tại chỗ, điều trị toàn thân hoặc phối hợp tùy vị trí và mức độ bệnh.

Theo dõi sau điều trị thường gồm những gì?

Nền tảng của theo dõi là tái khám đúng hẹn và xét nghiệm PSA định kỳ. Bác sĩ sẽ không chỉ nhìn vào một con số, mà xem chỉ số PSA thay đổi ra sao qua nhiều lần xét nghiệm, tốc độ tăng có nhanh không và thời gian từ lúc điều trị đến khi chỉ số PSA thay đổi.

Khi chỉ số PSA có xu hướng đáng lo ngại, bác sĩ có thể chỉ định thêm thăm khám trực tràng, xét nghiệm máu khác, chụp cộng hưởng từ, chụp cắt lớp, xạ hình xương hoặc các kỹ thuật hình ảnh chuyên sâu. Một kỹ thuật đang được quan tâm là PSMA chụp PET/CT, sử dụng chất đánh dấu nhắm vào PSMA, một protein thường biểu hiện trên tế bào ung thư tiền liệt tuyến. Kỹ thuật này có thể hỗ trợ tìm vị trí tái phát ở một số người bệnh, đặc biệt khi cần quyết định điều trị cứu vãn. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng việc thiếu PSMA chụp PET/CT và đánh giá nguy cơ bằng xét nghiệm gen trong một số nghiên cứu khiến việc so sánh các phương án điều trị tái phát còn có giới hạn [5].

Nếu tái phát sau xạ trị, các lựa chọn điều trị cứu vãn có thể gồm điều trị khu trú lại vùng ung thư, phẫu thuật cứu vãn, xạ trị lại trong trường hợp chọn lọc hoặc điều trị toàn thân. Tổng quan hiện có cho thấy điều trị khu trú và phẫu thuật cứu vãn có thể cho kết quả sống còn đặc hiệu ung thư tương tự trong một số bối cảnh, nhưng nguy cơ biến chứng không giống nhau [5]. Vì thế, quyết định không nên chỉ dựa trên việc “có tái phát hay không”, mà còn cần xác định tái phát ở đâu, có lan xa không, chức năng tiểu tiện và tình dục hiện tại, bệnh nền, tuổi sinh học và mong muốn của người bệnh.

Các xét nghiệm nước tiểu đang được nghiên cứu như công cụ không xâm lấn, có thể lấy lặp lại trong chẩn đoán và theo dõi ung thư tiết niệu [3]. Tuy vậy, việc áp dụng các dấu ấn sinh học nước tiểu vào thực hành thường quy vẫn còn hạn chế, vì kết quả phụ thuộc vào loại dấu ấn, cách lấy mẫu, thời điểm lấy mẫu và câu hỏi lâm sàng cần giải đáp [3]. Do đó, người bệnh không nên tự thay xét nghiệm PSA hoặc lịch tái khám bằng các xét nghiệm quảng cáo trên thị trường.

Người bệnh nên lưu ý gì trong đời sống hằng ngày?

Thông tin chung an toàn là nên giữ lịch tái khám, lưu lại các kết quả chỉ số PSA để dễ so sánh, và báo bác sĩ nếu có triệu chứng mới kéo dài. Các triệu chứng cần được chú ý gồm đau xương dai dẳng, sụt cân không rõ nguyên nhân, mệt nhiều, tiểu khó tăng lên, tiểu máu, đau vùng chậu hoặc yếu chân. Những triệu chứng này không phải lúc nào cũng do ung thư tái phát, nhưng cần được kiểm tra sớm.

Người bệnh cũng nên duy trì vận động phù hợp sức khỏe, ăn uống đa dạng, hạn chế thuốc lá, ngủ đủ và kiểm soát các bệnh như tăng huyết áp, đái tháo đường. Đây là các biện pháp chăm sóc sức khỏe chung, không thay thế điều trị ung thư và cũng không bảo đảm ngăn tái phát. Nếu đang điều trị hormon, hãy hỏi bác sĩ về tác động lên xương, cơ, chuyển hóa và tâm trạng để có kế hoạch hỗ trợ phù hợp.

Tóm lại, ung thư tiền liệt tuyến có khả năng tái phát nhưng thường có thể được phát hiện sớm nhờ theo dõi PSA và tái khám đều đặn. Mỗi người có nguy cơ và lựa chọn điều trị khác nhau, vì vậy hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về lịch theo dõi, ý nghĩa của kết quả chỉ số PSA và thời điểm cần chụp chiếu hoặc can thiệp thêm.

Nguồn tham khảo

1. Patterns of Health Care Spending in Prostate Cancer. PMC
2. Does active surveillance prior to radical prostatectomy increase the risk of adverse pathological findings or postoperative prostate cancer treatment?. PMC
3. Urinary Biomarkers in Urological Oncology: From Biological Origin to Clinical Decision-Making—A Narrative Review. PMC
4. A single-center study of prognostic impact and treatment implications of cribriform pattern in prostate cancer. PMC
5. Salvage therapy for radiorecurrent prostate cancer: beyond equipoise – a call for biomarker-driven stratification. PMC