Chăm sóc người bệnh ung thư tiền liệt tuyến tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư tiền liệt tuyến tại nhà cần tập trung vào kiểm soát triệu chứng, duy trì vận động và dinh dưỡng phù hợp, phòng biến chứng của điều trị, đồng thời hỗ trợ tinh thần cho người bệnh và gia đình. Kế hoạch chăm sóc không giống nhau ở mọi người vì còn tùy giai đoạn ung thư, có di căn hay không, phương pháp điều trị đang dùng và các bệnh nền đi kèm.

Theo dõi tình trạng hằng ngày và dùng thuốc đúng cách

Gia đình nên cùng người bệnh lập một sổ theo dõi đơn giản, ghi lại thuốc đang dùng, giờ dùng, các triệu chứng mới xuất hiện, mức độ đau, giấc ngủ, việc đi tiểu, đại tiện, ăn uống và vận động. Việc này giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn hiệu quả điều trị cũng như phát hiện sớm tác dụng không mong muốn.

Người bệnh cần dùng thuốc đúng đơn, đúng giờ và không tự ý ngừng thuốc nội tiết, thuốc giảm đau, thuốc chống ung thư hay thuốc bổ sung chỉ vì thấy đỡ triệu chứng hoặc gặp tác dụng phụ. Nếu quên thuốc, nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ về cách xử trí cụ thể thay vì tự uống bù nhiều liều.

Với người đang điều trị nội tiết làm giảm androgen, tức hormone sinh dục nam có thể kích thích tế bào ung thư phát triển, gia đình cần lưu ý các thay đổi kéo dài như mệt mỏi, tăng mỡ cơ thể, giảm khối cơ, yếu sức, thay đổi tâm trạng và giảm ham muốn tình dục. Điều trị dài hạn ở ung thư tiền liệt tuyến, đặc biệt khi đã di căn, có thể liên quan đến vấn đề tim mạch, sức khỏe xương, suy giảm cơ lực, thay đổi cân nặng và chất lượng cuộc sống [4].

Nên chuẩn bị danh sách tất cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng và thuốc nam mà người bệnh đang sử dụng để đưa bác sĩ xem trong mỗi lần tái khám. Một số sản phẩm tưởng là lành tính vẫn có thể ảnh hưởng đến thuốc điều trị ung thư hoặc làm tăng nguy cơ chảy máu.

Chăm sóc triệu chứng thường gặp do bệnh và điều trị

Rối loạn tiểu tiện là vấn đề nhiều người bệnh gặp phải, như tiểu gấp, tiểu nhiều lần, tiểu đêm, tia tiểu yếu, són tiểu hoặc khó bắt đầu đi tiểu. Người bệnh có thể đi tiểu theo giờ, hạn chế uống quá nhiều nước sát giờ ngủ nhưng vẫn cần uống đủ nước trong ngày nếu bác sĩ không yêu cầu hạn chế dịch. Cần giữ nhà vệ sinh thuận tiện, có đèn ban đêm, sàn khô ráo để giảm nguy cơ té ngã khi thức dậy đi tiểu.

Nếu bị són tiểu, có thể dùng băng thấm hút phù hợp, thay thường xuyên và vệ sinh da nhẹ nhàng để tránh hăm đỏ. Các bài tập cơ sàn chậu có thể hữu ích cho một số người, nhất là sau phẫu thuật, nhưng nên được nhân viên y tế hướng dẫn để tập đúng nhóm cơ và đúng thời điểm.

Bốc hỏa và đổ mồ hôi đêm thường liên quan đến điều trị nội tiết. Đây không chỉ là cảm giác nóng thoáng qua mà có thể làm gián đoạn giấc ngủ, ảnh hưởng sinh hoạt, quan hệ tình cảm và công việc. Tổng quan 52 nghiên cứu cho thấy mức độ nặng mà người bệnh cảm nhận về bốc hỏa liên quan rõ với chất lượng cuộc sống, trong khi chỉ riêng số lần xuất hiện chưa phản ánh đầy đủ gánh nặng triệu chứng [3]. Vì vậy, gia đình nên hỏi người bệnh xem triệu chứng làm họ khó chịu đến đâu, ngủ kém hay lo lắng thế nào, thay vì chỉ đếm số cơn.

Một số biện pháp hỗ trợ chung gồm mặc đồ thoáng, dùng chăn mỏng, giữ phòng ngủ mát, tránh đồ uống quá nóng nếu thấy làm khởi phát cơn, và chuẩn bị nước uống gần giường. Nếu bốc hỏa nặng, mất ngủ kéo dài hoặc ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, bác sĩ có thể cân nhắc phương án điều trị phù hợp. Người bệnh không nên tự dùng hormone hoặc thuốc an thần.

Đau cần được đánh giá cụ thể về vị trí, mức độ, thời điểm xuất hiện và yếu tố làm đau tăng hoặc giảm. Nếu đau xương, đau lưng, đau hông, đau tăng về đêm hoặc làm hạn chế đi lại, cần báo bác sĩ. Ung thư di căn xương và tình trạng mất xương do điều trị có thể làm giảm chất lượng cuộc sống và tăng nguy cơ biến cố tại xương [5].

Bảo vệ xương, cơ bắp và phòng té ngã

Sức khỏe xương là một phần quan trọng của chăm sóc tại nhà. Điều trị nội tiết có thể ảnh hưởng đến độ chắc của xương ngay từ giai đoạn bắt đầu điều trị; nếu có di căn xương, nguy cơ biến chứng liên quan đến xương càng tăng [5]. Bác sĩ có thể chỉ định đánh giá mật độ xương và nguy cơ mất xương định kỳ cho người dùng điều trị ức chế androgen [5].

Tại nhà, nên khuyến khích người bệnh vận động phù hợp với thể trạng. Đi bộ chậm, các bài tập sức mạnh nhẹ, bài tập thăng bằng và giãn cơ có thể hỗ trợ duy trì cơ lực, khả năng tự chăm sóc và tinh thần. Tuy nhiên, nếu người bệnh có di căn xương, đau xương hoặc đã từng gãy xương, không nên tự tập nặng, xoay vặn mạnh cột sống hay nâng vật nặng. Cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng về loại bài tập an toàn.

Nhà ở nên được bố trí giảm nguy cơ té ngã: dọn gọn dây điện và thảm trơn, lắp tay vịn nếu cần, sử dụng giày dép chống trượt, bảo đảm đủ ánh sáng ở lối đi và nhà vệ sinh. Đây là các hướng dẫn an toàn chung, đặc biệt quan trọng khi người bệnh yếu cơ, chóng mặt, dùng thuốc giảm đau hoặc phải thức dậy đi tiểu ban đêm.

Một số người bệnh được chỉ định thuốc bảo vệ xương như bisphosphonate hoặc denosumab. Các thuốc này có thể giúp phòng biến cố xương trong những tình huống phù hợp, nhưng vẫn cần theo dõi tác dụng không mong muốn, bao gồm hạ canxi máu và hoại tử xương hàm [5]. Người bệnh nên báo bác sĩ nếu đau hàm, răng lung lay, vết loét miệng lâu lành; đồng thời thông báo cho nha sĩ về thuốc ung thư đang dùng trước khi nhổ răng hoặc làm thủ thuật răng miệng.

Dinh dưỡng, tinh thần và sự đồng hành của gia đình

Không có một chế độ ăn duy nhất phù hợp cho tất cả người bệnh ung thư tiền liệt tuyến. Về nguyên tắc chung, nên ưu tiên bữa ăn đủ năng lượng và đạm để duy trì cơ bắp, có rau quả, ngũ cốc, thực phẩm giàu canxi theo tư vấn chuyên môn và uống đủ nước nếu không bị hạn chế vì bệnh tim, thận. Khi chán ăn, người bệnh có thể chia thành nhiều bữa nhỏ, chọn món mềm dễ ăn và ưu tiên thực phẩm họ dung nạp được.

Nếu sụt cân, ăn rất ít, nuốt khó, tiêu chảy, táo bón kéo dài hoặc mệt đến mức không tự ăn uống được, gia đình nên báo bác sĩ để được đánh giá dinh dưỡng. Không nên ép ăn quá mức vì có thể làm người bệnh căng thẳng và buồn nôn hơn.

Ung thư và điều trị có thể ảnh hưởng hình ảnh cơ thể, đời sống tình dục, cảm xúc và các mối quan hệ. Bốc hỏa do điều trị nội tiết cũng có thể tác động bất lợi đến chức năng tình dục và quan hệ giữa người bệnh với người thân [3]. Gia đình nên lắng nghe không phán xét, tôn trọng sự riêng tư và tránh coi các thay đổi về tình dục là vấn đề “không cần nói tới”. Bác sĩ điều trị, chuyên gia tâm lý hoặc tư vấn tình dục có thể hỗ trợ khi cần.

Nghiên cứu về chăm sóc sau điều trị ghi nhận người bệnh có xu hướng ưa chuộng mô hình chăm sóc tại nhà [1]. Tuy vậy, chăm sóc tại nhà không thay thế tái khám, xét nghiệm hay chẩn đoán hình ảnh theo lịch. Đặc biệt ở bệnh tiến triển, đánh giá mức độ đáp ứng điều trị có thể cần nhiều phương tiện hình ảnh khác nhau; các kỹ thuật có thể cho kết quả không hoàn toàn tương đồng, nhất là khi đánh giá tổn thương xương [2].

Khi nào cần liên hệ bác sĩ hoặc đi cấp cứu

Cần liên hệ ngay với cơ sở điều trị nếu người bệnh sốt, rét run, khó thở, đau ngực, lú lẫn, yếu liệt mới xuất hiện, đau lưng dữ dội kèm tê yếu chân, bí tiểu, tiểu ra máu nhiều, chảy máu bất thường hoặc đau không kiểm soát được. Người đang hóa trị cũng cần báo sớm khi có sốt hoặc dấu hiệu nhiễm trùng.

Nếu có bầm tím nhiều, chấm xuất huyết trên da, chảy máu chân răng, chảy máu mũi kéo dài hoặc đi ngoài phân đen, cần được đánh giá khẩn. Một báo cáo ca bệnh cho thấy người bệnh ung thư tiền liệt tuyến di căn tủy xương dùng enzalutamide phối hợp docetaxel có thể bị giảm tiểu cầu nặng, làm tăng nguy cơ xuất huyết [6]. Đây là biến chứng hiếm nhưng nhắc nhở gia đình không nên xem nhẹ các dấu hiệu chảy máu.

Chăm sóc tốt tại nhà là sự kết hợp giữa theo dõi đều đặn, hỗ trợ người bệnh giữ được khả năng sinh hoạt và liên hệ sớm khi có dấu hiệu bất thường. Mỗi người bệnh có nhu cầu khác nhau, vì vậy gia đình nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để xây dựng kế hoạch chăm sóc phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. Advancing Prostate Cancer Survivorship through Transatlantic Consortium Science: The iCCaRE Initiative. PMC
2. Comparative assessment of METastasis Reporting and Data System for Prostate Cancer versus Prostate Cancer Clinical Trials Working Group 3 Criteria in assessing treatment response in patients with metastatic castration-resistant prostate cancer. PMC
3. Burden of Treatment‐Induced Vasomotor Symptoms in Men With Prostate Cancer on Androgen‐Deprivation Therapy: A Systematic Literature Review. PMC
4. Survivorship Challenges in Metastatic Prostate Cancer in the Era of Prolonged Survival: A Review. PMC
5. Bone health in advanced prostate cancer: pathophysiology and management strategies. PMC
6. Refractory thrombocytopenia induced by enzalutamide combined with docetaxel chemotherapy in a metastatic castration-resistant prostate cancer patient with bone marrow metastasis: a case report and literature review. PMC