Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư tiền liệt tuyến

Mắc ung thư tiền liệt tuyến có thể gây lo sợ, buồn bã, căng thẳng và cảm giác mất kiểm soát, nhưng những phản ứng này không có nghĩa là người bệnh yếu đuối. Sức khỏe tinh thần chịu ảnh hưởng không chỉ bởi chẩn đoán mà còn bởi giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị, các thay đổi về sinh lý, đời sống tình dục, quan hệ gia đình và khả năng duy trì sinh hoạt thường ngày.

Những cảm xúc thường gặp

Sau khi nghe chẩn đoán, nhiều người có thể trải qua sự kinh ngạc, phủ nhận, sợ chết, lo bệnh tiến triển hoặc băn khoăn liệu mình có thể tiếp tục làm việc và chăm sóc gia đình hay không. Một số người cảm thấy tức giận, tội lỗi hoặc tự trách bản thân. Người khác lại cố tỏ ra bình thản, không muốn nói về bệnh vì sợ làm người thân lo lắng.

Các cảm xúc này có thể thay đổi theo từng giai đoạn. Trước điều trị, người bệnh thường lo về kết quả xét nghiệm và lựa chọn phương pháp chữa trị. Trong thời gian điều trị, mối quan tâm có thể chuyển sang tác dụng phụ, đau đớn, tiểu tiện, chức năng tình dục hoặc khả năng duy trì vai trò trong gia đình. Sau điều trị, nỗi lo tái phát hoặc cảm giác không còn là chính mình vẫn có thể kéo dài.

Với ung thư tiền liệt tuyến tiến triển hoặc di căn, những thách thức tinh thần có thể phức tạp hơn. Một tổng quan cho thấy các phương pháp điều trị mới giúp nhiều người sống lâu hơn với bệnh, nhưng người bệnh cũng phải đối mặt lâu dài với thay đổi sức khỏe xương, tim mạch, sức cơ, cân nặng, cơn bốc hỏa, cảm xúc và chất lượng cuộc sống [3]. Vì vậy, chăm sóc tinh thần không chỉ cần thiết trong thời điểm chẩn đoán mà nên được duy trì trong suốt quá trình sống cùng bệnh.

Điều trị có thể ảnh hưởng đến tinh thần như thế nào?

Điều trị nội tiết, còn gọi là liệu pháp giảm androgen hoặc ADT, làm giảm tác động của hormone nam lên tế bào ung thư. Phương pháp này có thể gây ra các thay đổi cơ thể khiến người bệnh khó chịu hoặc mất tự tin. Một tổng quan hệ thống ghi nhận cơn bốc hỏa và đổ mồ hôi ban đêm do ADT có liên quan đáng kể đến chất lượng cuộc sống. Mức độ khó chịu của triệu chứng liên quan đến chất lượng cuộc sống rõ hơn tần suất xuất hiện, dù hiện vẫn chưa có sự thống nhất hoàn toàn về cách định nghĩa mức độ nặng [2].

Các cơn bốc hỏa, đổ mồ hôi ban đêm, mệt mỏi hoặc khó ngủ có thể khiến người bệnh cáu gắt, thiếu năng lượng và hạn chế giao tiếp. Nguồn nghiên cứu cũng cho thấy các triệu chứng này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng tình dục, quan hệ với người khác và công việc [2]. Người bệnh không nên âm thầm chịu đựng. Hãy ghi lại thời điểm, mức độ và hoàn cảnh xuất hiện triệu chứng để bác sĩ xem xét cách xử trí phù hợp.

Những thay đổi về tình dục thường là một trong các nguyên nhân gây đau khổ tinh thần, nhưng đôi khi bị bỏ qua vì người bệnh ngại nói. Phẫu thuật, xạ trị, điều trị nội tiết hoặc các phương pháp khác có thể ảnh hưởng đến ham muốn, khả năng cương, cực khoái và cảm nhận về hình ảnh cơ thể. Tổng quan ở các nhóm nam giới đa dạng về xu hướng tình dục và bản dạng giới cho thấy tác động sau điều trị không chỉ thuộc về chức năng tình dục, mà còn bao gồm ảnh hưởng tâm lý và ảnh hưởng đến mối quan hệ [5]. Điều đó có nghĩa là người bệnh có thể cần được hỗ trợ về cảm xúc và giao tiếp với bạn đời, không chỉ điều trị riêng vấn đề cương dương.

Cảm giác cô lập và thay đổi vai trò xã hội

Một số người bệnh cảm thấy mình không còn được nhìn nhận như trước. Họ có thể ngại gặp bạn bè vì mệt mỏi, thay đổi cơ thể, khó kiểm soát tiểu tiện hoặc không muốn trả lời câu hỏi về bệnh. Có người thu mình vì nghĩ người khác không thể hiểu điều mình đang trải qua.

Nghiên cứu định tính về những người đã hoàn tất điều trị ung thư tiền liệt tuyến cho thấy tình trạng dễ tổn thương về mặt xã hội vẫn chưa được nhận diện đầy đủ trong chăm sóc sau điều trị [4]. “Dễ tổn thương xã hội” có thể hiểu là tình trạng một người giảm khả năng duy trì kết nối, vai trò và sự tham gia trong đời sống cộng đồng do kết hợp các khó khăn về thể chất, tâm lý và xã hội. Đây không đơn giản là việc thích ở một mình. Nếu kéo dài, sự cô lập có thể làm người bệnh mất động lực, giảm tự tin và khó tìm kiếm sự trợ giúp.

Các chương trình chăm sóc lấy người bệnh làm trung tâm nhấn mạnh sự phối hợp giữa bệnh viện, gia đình và cộng đồng. Một sáng kiến quốc tế về chăm sóc người sống sau ung thư tiền liệt tuyến ghi nhận người bệnh có xu hướng ưa thích các hình thức chăm sóc tại nhà và những mô hình có thể cải thiện chất lượng cuộc sống [1]. Điều này gợi ý rằng hỗ trợ tinh thần không nhất thiết chỉ diễn ra trong phòng khám. Tư vấn từ xa, nhóm hỗ trợ, người thân được hướng dẫn và các dịch vụ tại cộng đồng cũng có thể đóng vai trò quan trọng, tùy điều kiện từng nơi.

Làm gì để bảo vệ sức khỏe tinh thần?

Trước hết, hãy cho phép bản thân có cảm xúc. Không cần lúc nào cũng phải mạnh mẽ hoặc lạc quan. Có thể chia sẻ với một người đáng tin cậy bằng câu đơn giản như: “Tôi đang lo lắng và cần có người lắng nghe”. Nếu khó nói trực tiếp, người bệnh có thể viết ra điều mình sợ nhất và mang theo khi đi khám.

Nên yêu cầu bác sĩ giải thích bệnh và kế hoạch điều trị bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Việc biết mình đang điều trị vì mục tiêu nào, tác dụng phụ nào có thể xảy ra và khi nào cần báo ngay giúp giảm cảm giác mơ hồ. Có thể đi cùng một người thân, ghi chép câu hỏi hoặc xin phép ghi âm cuộc trao đổi nếu cơ sở y tế cho phép.

Duy trì những thói quen phù hợp với sức khỏe như vận động nhẹ theo khả năng, ngủ theo giờ tương đối ổn định, ăn uống cân đối và giữ liên hệ với người thân. Đây là hướng dẫn chung, không thay thế kế hoạch cá nhân hóa của bác sĩ, đặc biệt khi người bệnh có đau xương, yếu sức, bệnh tim mạch hoặc ung thư di căn. Không nên tự dùng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thực phẩm bổ sung hay các sản phẩm điều trị cơn bốc hỏa mà chưa hỏi nhân viên y tế.

Nên tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần nếu buồn bã, lo âu, mất ngủ, mất hứng thú, tuyệt vọng hoặc né tránh xã hội kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt. Nếu xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân, không nên ở một mình. Hãy báo ngay cho người thân, bác sĩ điều trị hoặc đến cơ sở cấp cứu gần nhất.

Mỗi người có một hoàn cảnh khác nhau. Người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về những thay đổi trong tâm trạng, giấc ngủ, đời sống tình dục, cơn bốc hỏa và các khó khăn trong gia đình để được giới thiệu đến nhóm chăm sóc phù hợp, gồm bác sĩ, điều dưỡng, chuyên gia tâm lý, phục hồi chức năng và nhân viên công tác xã hội khi cần.

Nguồn tham khảo

1. Advancing Prostate Cancer Survivorship through Transatlantic Consortium Science: The iCCaRE Initiative. PMC
2. Burden of Treatment‐Induced Vasomotor Symptoms in Men With Prostate Cancer on Androgen‐Deprivation Therapy: A Systematic Literature Review. PMC
3. Survivorship Challenges in Metastatic Prostate Cancer in the Era of Prolonged Survival: A Review. PMC
4. “I Have Always Existed, but Never Been Noticed”: A Hermeneutic Phenomenological Study of Social Frailty Among Prostate Cancer Survivors. PMC
5. Sexual function outcomes following prostate cancer treatment in sexual and gender minority populations: a mixed-methods systematic review. PMC