U lympho giai đoạn cuối: điều cần biết

“Ung thư u lympho giai đoạn cuối” thường được hiểu là u lympho giai đoạn IV, nghĩa là bệnh đã lan đến các cơ quan ngoài hạch bạch huyết. Tuy nhiên, giai đoạn IV không đồng nghĩa chắc chắn với giai đoạn hấp hối hay không còn điều trị được: nhiều thể u lympho vẫn có thể kiểm soát lâu dài, thậm chí một số trường hợp có thể đạt lui bệnh hoàn toàn tùy loại bệnh, sức khỏe người bệnh và đáp ứng điều trị.

Mỗi người bệnh có một thể u lympho riêng, chẳng hạn u lympho Hodgkin, u lympho không Hodgkin tế bào B hoặc tế bào T, thể diễn tiến chậm hay thể tiến triển nhanh. Vì vậy, điều quan trọng nhất là hiểu chính xác chẩn đoán giải phẫu bệnh, mức độ lan tràn và mục tiêu điều trị của cá nhân mình.

Giai đoạn cuối của u lympho thực sự có nghĩa gì?

U lympho là ung thư bắt đầu từ tế bào lympho, một loại tế bào miễn dịch có mặt trong hạch bạch huyết, máu, tủy xương, lách và nhiều cơ quan khác. Vì hệ bạch huyết phân bố khắp cơ thể, u lympho có thể xuất hiện không chỉ ở hạch cổ, nách hoặc bẹn mà còn ở tủy xương, gan, lách, phổi, xương, đường tiêu hóa, da hoặc hệ thần kinh trung ương.

Trong hệ thống xếp giai đoạn thường dùng, giai đoạn IV thường chỉ việc bệnh đã lan rộng đến cơ quan ngoài hệ hạch, ví dụ tủy xương hoặc gan. Điều này khác với quan niệm phổ biến rằng “giai đoạn cuối” luôn là giai đoạn chỉ còn chăm sóc giảm nhẹ. Có người ở giai đoạn IV vẫn được điều trị tích cực với mục tiêu chữa khỏi, đặc biệt ở một số u lympho Hodgkin hoặc u lympho tiến triển nhanh. Với một số thể diễn tiến chậm, mục tiêu có thể là kiểm soát bệnh, giảm triệu chứng và kéo dài thời gian sống có chất lượng.

Cũng cần phân biệt giai đoạn bệnh với tình trạng bệnh tái phát hoặc kháng trị. Một người có thể được chẩn đoán giai đoạn IV nhưng đáp ứng tốt với điều trị đầu tay. Ngược lại, bệnh ở giai đoạn thấp hơn vẫn có thể trở nên khó điều trị nếu tái phát nhiều lần. Vì thế, chỉ nghe cụm từ “giai đoạn cuối” chưa đủ để dự đoán tiên lượng cho một cá nhân.

Chẩn đoán đúng loại u lympho là nền tảng quyết định điều trị

Không phải mọi khối hạch hay tổn thương trên phim chụp đều là u lympho, và không phải mọi u lympho đều điều trị giống nhau. Chẩn đoán thường cần sinh thiết lấy mô khối u hoặc hạch, sau đó bác sĩ giải phẫu bệnh xem tế bào dưới kính hiển vi và làm các xét nghiệm hóa mô miễn dịch, đôi khi thêm xét nghiệm gen hoặc xét nghiệm phân tử.

Điều này đặc biệt quan trọng ở những thể hiếm hoặc có hình ảnh dễ nhầm lẫn với bệnh khác. Một báo cáo về u lympho nguyên bào tương ở vùng mũi xoang cho thấy bệnh có thể giống ung thư biểu mô kém biệt hóa, u hắc tố hoặc bệnh ác tính huyết học khác nếu chỉ dựa vào hình ảnh mô học thông thường. Việc dùng nhiều dấu ấn miễn dịch giúp đi đến chẩn đoán xác định [4].

Tương tự, kết quả chụp PET/CT cần được đối chiếu với triệu chứng, phim chụp giải phẫu và kết quả sinh thiết. Có trường hợp tổn thương bắt chất đánh dấu trên chụp PET/CT gợi ý ung thư thần kinh nội tiết di căn, nhưng sinh thiết lại cho thấy đồng thời có u lympho nang, bệnh Crohn và một u mạch máu lành tính ở đốt sống [5]. Ý nghĩa thực tế là người bệnh không nên tự kết luận mức độ nặng của bệnh chỉ từ một lần chụp hình.

Một số u lympho có đặc điểm sinh học rất khác nhau. U lympho hoặc bạch cầu nguyên bào lympho T là bệnh ác tính tiến triển nhanh, thường gặp ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ, có thể biểu hiện thành một khối ở trung thất, tức vùng giữa hai phổi [6]. Trong khi đó, u lympho nang thường diễn tiến chậm hơn nhưng có thể tái phát theo thời gian. Loại bệnh quyết định mức độ khẩn cấp, phác đồ và kỳ vọng điều trị.

Điều gì ảnh hưởng đến tiên lượng?

Tiên lượng không chỉ dựa vào giai đoạn. Bác sĩ thường tổng hợp nhiều yếu tố: loại u lympho, tốc độ phát triển, tuổi, thể trạng, chức năng tim gan thận, vị trí cơ quan bị ảnh hưởng, xét nghiệm máu, mức độ đáp ứng với điều trị và các bệnh kèm theo.

Một số dấu hiệu có thể gợi ý bệnh hoạt động mạnh hoặc cần đánh giá nhanh gồm sốt không rõ nguyên nhân, đổ mồ hôi đêm nhiều, sụt cân không chủ ý, mệt lả, thiếu máu, đau hoặc chèn ép cơ quan. Các triệu chứng sốt, mồ hôi đêm, sụt cân thường được gọi là “triệu chứng B”. Chúng không tự khẳng định bệnh nặng, nhưng cần được báo sớm cho bác sĩ.

Ở nghiên cứu về u lympho nguyên bào lympho T, người có thời gian từ sinh thiết đến điều trị ngắn hơn thường có bệnh giai đoạn tiến xa hơn, nồng độ LDH tăng, tổn thương ngoài hạch nhiều hơn, có triệu chứng B, thiếu máu hoặc tổn thương hệ thần kinh trung ương [2]. LDH là một xét nghiệm máu có thể tăng khi tế bào bị tổn thương hoặc chuyển hóa mạnh, nhưng không đặc hiệu riêng cho ung thư. Nghiên cứu này cho thấy việc bác sĩ chỉ định điều trị sớm đôi khi phản ánh tính cấp thiết của bệnh, chứ không có nghĩa mọi người bệnh đều phải bắt đầu điều trị với tốc độ giống nhau.

Các dấu ấn sinh học trong mô u cũng đang được nghiên cứu để hiểu vì sao một số bệnh đáp ứng kém hơn. Ở u lympho tế bào B lớn lan tỏa nguyên phát tại ruột, biểu hiện của CCL5 và thụ thể CCR5 trong môi trường vi mô khối u có liên quan đến kết cục kém hơn trong các nhóm bệnh nhân được nghiên cứu [3]. Tuy nhiên, đây chưa phải là xét nghiệm thường quy áp dụng cho mọi người bệnh u lympho.

Điều trị và chăm sóc ở giai đoạn IV

Tùy thể bệnh, điều trị có thể gồm hóa trị, thuốc miễn dịch, thuốc nhắm trúng đích, xạ trị, ghép tế bào gốc tạo máu hoặc các phương pháp tế bào miễn dịch tại những trung tâm phù hợp. Với bệnh tiến triển nhanh, điều trị thường cần bắt đầu sớm. Với vài thể diễn tiến chậm, bác sĩ đôi khi theo dõi chủ động trước khi điều trị nếu bệnh chưa gây triệu chứng đáng kể hoặc chưa đe dọa chức năng cơ quan.

Dù ở giai đoạn tiến xa, điều trị đầu tay vẫn rất quan trọng. Một nghiên cứu so sánh dữ liệu thực tế với một nhánh điều trị trong thử nghiệm ngẫu nhiên ở u lympho Hodgkin giai đoạn tiến xa cho thấy kết quả sống không tiến triển và tỷ lệ đáp ứng sau điều trị đầu tay tương đồng khi các đặc điểm ban đầu được cân bằng [1]. Điều này củng cố rằng điều trị theo phác đồ chuẩn, với theo dõi sát, vẫn có ý nghĩa lớn ở bệnh tiến triển.

Khi bệnh tái phát hoặc không đáp ứng, bác sĩ có thể cân nhắc đổi phác đồ, dùng thuốc mới hoặc đánh giá khả năng tham gia thử nghiệm lâm sàng. Một nghiên cứu rất nhỏ về vắc xin điều hòa miễn dịch ở u lympho nang tiến xa ghi nhận hai người bệnh có thời gian lui bệnh dài sau điều trị, nhưng nghiên cứu chỉ gồm tám người và không đủ để kết luận vắc xin này là phương pháp chuẩn [7]. Người bệnh nên thận trọng với quảng cáo về thuốc hoặc liệu pháp “chữa khỏi” chưa được bác sĩ huyết học ung thư xác nhận.

Những việc người bệnh và gia đình nên làm

Người bệnh nên hỏi bác sĩ rõ về tên chính xác của thể u lympho, giai đoạn, mục tiêu điều trị, lợi ích và tác dụng phụ dự kiến, cũng như dấu hiệu nào cần đi viện ngay. Các tình huống cần liên hệ cấp cứu gồm khó thở tăng nhanh, đau ngực, lú lẫn, yếu liệt mới xuất hiện, sốt trong khi đang hóa trị, chảy máu bất thường, nôn ói kéo dài hoặc đau dữ dội.

Thông tin chung an toàn là cố gắng ăn đủ năng lượng và đạm theo khả năng, uống nước nếu không bị bác sĩ hạn chế, nghỉ ngơi, vận động nhẹ khi phù hợp và phòng nhiễm trùng theo hướng dẫn. Không nên tự dùng thuốc nam, thực phẩm chức năng hoặc thuốc giảm đau kéo dài mà chưa báo bác sĩ vì có thể tương tác với thuốc điều trị hoặc ảnh hưởng gan thận.

Chăm sóc giảm nhẹ cũng nên được xem là một phần của điều trị toàn diện, không phải dấu hiệu “bỏ cuộc”. Mục tiêu là kiểm soát đau, khó thở, buồn nôn, mệt mỏi, lo âu và hỗ trợ người bệnh duy trì chất lượng sống trong mọi giai đoạn. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để có kế hoạch phù hợp nhất với loại u lympho, thể trạng và mong muốn của chính người bệnh.

Nguồn tham khảo

1. Constructing an External Control Arm Using the French REALYSA Cohort to Replicate Outcomes of a Randomized Trial Arm in Advanced Hodgkin Lymphoma. PMC
2. Diagnosis-to-Treatment Interval Reflects Clinical Urgency and Disease Burden in T-Lymphoblastic Lymphoma: A Multicenter Cohort Study. PMC
3. Increased CCR5 expression in lymphoma cells and M2 macrophages is associated with poor prognosis in primary intestinal diffuse large B‐cell lymphoma. PMC
4. Case Report: Sinonasal plasmablastic lymphoma in a human immunodeficiency virus-negative elderly woman diagnosed by immunohistochemistry. PMC
5. Simultaneous DOTATATE uptake in three non-neuroendocrine pathologies: Follicular lymphoma, Crohn’s disease, and vertebral hemangioma. PMC
6. T-lymphoblastic leukemia/lymphoma: a comprehensive review of pathology, molecular features, and differential diagnosis. PMC
7. Unusually long remission in two patients with follicular lymphoma receiving immunomodulating therapeutic cancer vaccines. PMC