Tâm lý và tinh thần khi mắc u lympho

Mắc ung thư u lympho có thể gây lo âu, buồn bã, sợ hãi hoặc cảm giác mất kiểm soát, nhất là trong thời gian mới chẩn đoán, điều trị và theo dõi lâu dài. Những phản ứng này không có nghĩa là người bệnh “yếu đuối”, mà là đáp ứng dễ hiểu trước một bệnh lý nghiêm trọng và nhiều thay đổi trong cuộc sống.

Vì sao u lympho có thể ảnh hưởng mạnh đến tinh thần?

U lympho là nhóm ung thư của hệ bạch huyết và miễn dịch, gồm nhiều thể bệnh khác nhau. Diễn tiến, phác đồ điều trị, tiên lượng và mức độ ảnh hưởng lên sinh hoạt có thể rất khác giữa từng người. Vì vậy, tâm lý người bệnh cũng không giống nhau.

Ngay khi nghe chẩn đoán, nhiều người có thể choáng váng, không tin đây là sự thật, lo về khả năng điều trị, tài chính, công việc, trách nhiệm gia đình hoặc tương lai của con cái. Một số người lại cảm thấy tội lỗi vì cho rằng bản thân đã làm điều gì “sai” dẫn đến ung thư. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự trách mình. U lympho liên quan đến những thay đổi phức tạp trong tế bào miễn dịch, yếu tố sinh học và môi trường vi mô của khối u, chứ không phải do một suy nghĩ tiêu cực hay một lỗi cá nhân đơn lẻ gây ra [1].

Trong quá trình điều trị, người bệnh có thể đối mặt với mệt mỏi, buồn nôn, đau, thay đổi ngoại hình, rụng tóc, giảm khả năng lao động hoặc phải thường xuyên đến bệnh viện. Những trải nghiệm này có thể làm giảm tự tin, khiến người bệnh thu mình, khó ngủ hoặc dễ cáu gắt. Nếu phải điều trị chuyên sâu như ghép tế bào gốc tạo máu, áp lực có thể tăng lên vì nguy cơ nhiễm trùng, chảy máu, triệu chứng tiêu hóa, suy dinh dưỡng và tâm trạng trầm buồn đều cần được theo dõi [3].

Điều quan trọng là không phải ai mắc u lympho cũng bị trầm cảm hay rối loạn lo âu. Nhưng ai cũng xứng đáng được hỏi han và hỗ trợ về tinh thần, song song với điều trị ung thư.

Những cảm xúc thường gặp và khi nào cần lưu ý

Cảm xúc có thể thay đổi theo từng giai đoạn. Lúc mới chẩn đoán, nỗi sợ thường tập trung vào từ “ung thư” và những điều chưa biết. Trong lúc điều trị, người bệnh có thể căng thẳng vì kết quả xét nghiệm, mỗi lần truyền thuốc, các tác dụng không mong muốn hoặc lo bệnh không đáp ứng. Sau điều trị, dù đã có đáp ứng tốt, một số người vẫn thường trực nỗi lo tái phát mỗi khi cơ thể có triệu chứng mới hoặc đến lịch tái khám.

Các biểu hiện thường gặp gồm lo lắng quá mức, hay khóc, buồn chán, mất hứng thú với những việc từng yêu thích, khó tập trung, rối loạn giấc ngủ, thay đổi khẩu vị, dễ nóng giận hoặc né tránh gặp gỡ người khác. Người bệnh cũng có thể cảm thấy cô đơn dù đang sống cùng gia đình, bởi họ cho rằng không ai thực sự hiểu trải nghiệm của mình.

Một số mức độ lo lắng ngắn hạn có thể là phản ứng bình thường. Tuy nhiên, nên báo sớm với bác sĩ điều trị, điều dưỡng hoặc chuyên gia tâm lý nếu tình trạng buồn bã, hoảng sợ hay mất ngủ kéo dài, làm người bệnh không thể ăn uống, uống thuốc, đi tái khám hoặc sinh hoạt thường ngày. Cũng cần được hỗ trợ khẩn trương nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, cảm thấy cuộc sống không còn ý nghĩa, kích động nhiều, lú lẫn hoặc không thể tự chăm sóc. Khi đó, người thân nên ở cạnh người bệnh và liên hệ cơ sở y tế hoặc dịch vụ cấp cứu phù hợp, thay vì để họ đối diện một mình.

Hỗ trợ tâm lý là một phần của chăm sóc ung thư

Chăm sóc u lympho không chỉ là dùng thuốc hay can thiệp vào khối u. Báo cáo về điều dưỡng trong giai đoạn ghép tế bào gốc ở một người bệnh u lympho tế bào lớn bất sản cho thấy mô hình đa chuyên khoa có sự phối hợp của huyết học, phục hồi chức năng, dinh dưỡng và tâm lý. Kế hoạch chăm sóc bao gồm chuẩn bị tâm lý trước ghép, xử trí biến chứng và tiếp tục hỗ trợ sau xuất viện [3]. Đây là ví dụ cho thấy nhu cầu tâm lý cần được xem xét cùng với sức khỏe thể chất.

Người bệnh có thể đề nghị bác sĩ giới thiệu đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần có kinh nghiệm hỗ trợ người mắc bệnh ung thư. Tư vấn tâm lý không có nghĩa là bệnh nặng hơn hoặc người bệnh “có vấn đề về thần kinh”. Mục tiêu là giúp họ hiểu cảm xúc của mình, tìm cách đối phó với căng thẳng, cải thiện giấc ngủ và giao tiếp tốt hơn với người thân cũng như nhân viên y tế.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc thuốc hỗ trợ lo âu, trầm cảm hoặc mất ngủ. Người bệnh không nên tự mua thuốc an thần, thuốc ngủ hay thực phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc, vì chúng có thể tương tác với thuốc điều trị ung thư hoặc không phù hợp với tình trạng gan, thận, máu của từng người.

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên mắc một số thể u lympho ở da, hỗ trợ tâm lý xã hội và theo dõi lâu dài được nhấn mạnh là cần thiết cho cả người bệnh lẫn người chăm sóc [2]. Cha mẹ không nên chỉ chú ý đến tổn thương da hay lịch điều trị mà bỏ qua nỗi sợ, việc học, quan hệ bạn bè và cảm nhận về ngoại hình của trẻ.

Những việc thực tế người bệnh và gia đình có thể làm

Thông tin chung dưới đây không thay thế tư vấn cá nhân từ bác sĩ, nhưng có thể giúp nhiều người bệnh lấy lại cảm giác chủ động trong cuộc sống.

Trước hết, hãy hỏi bác sĩ về thể u lympho của mình, mục tiêu điều trị, những tác dụng không mong muốn thường gặp và dấu hiệu nào cần đi khám ngay. Thông tin rõ ràng thường giúp giảm bớt sự tưởng tượng đáng sợ do không biết điều gì sẽ xảy ra. Có thể ghi câu hỏi ra giấy, đưa người thân đi cùng khi khám hoặc ghi chép lại lời dặn nếu thấy khó nhớ.

Người bệnh cũng nên chia sẻ với một vài người đáng tin cậy thay vì cố gắng chịu đựng một mình. Không cần phải kể tất cả chi tiết nếu chưa sẵn sàng. Một câu đơn giản như “Hôm nay tôi đang lo và cần có người ngồi cùng” đã có thể mở đầu cuộc trò chuyện. Người thân nên lắng nghe nhiều hơn tranh luận, tránh nói những câu như “đừng nghĩ tiêu cực” hoặc “phải mạnh mẽ lên”, vì đôi khi những lời này làm người bệnh cảm thấy không được thấu hiểu.

Duy trì nhịp sống đều đặn trong khả năng cho phép cũng hữu ích: ngủ đúng giờ, ăn các bữa phù hợp với hướng dẫn dinh dưỡng, vận động nhẹ khi bác sĩ cho phép, tiếp xúc ánh sáng ban ngày và thực hiện hoạt động mang lại cảm giác dễ chịu như nghe nhạc, cầu nguyện, thiền, đọc sách hoặc trò chuyện. Mục tiêu không phải là ép mình vui vẻ, mà là tạo những khoảng nghỉ cho tâm trí.

Cuối cùng, hãy nhớ rằng tinh thần có thể dao động theo ngày và theo từng đợt điều trị. Có ngày người bệnh cảm thấy vững vàng, nhưng cũng có ngày rất mệt mỏi hoặc sợ hãi. Điều đó không nói lên thất bại. Mỗi ca u lympho là khác nhau, và chăm sóc tốt nhất là sự kết hợp giữa điều trị ung thư, kiểm soát triệu chứng, hỗ trợ gia đình và chăm sóc sức khỏe tinh thần. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về bất kỳ thay đổi cảm xúc, giấc ngủ hoặc khó khăn nào bạn đang gặp phải.

Nguồn tham khảo

1. From molecular pathogenesis to novel Therapeutic approaches - a review of recent advances in the treatment of peripheral T cell Lymphomas. PMC
2. Pediatric Mycosis Fungoides and Hydroa Vacciniforme Lymphoproliferative Disorder. PMC
3. Multidisciplinary Team Nursing Care During Peri-Transplantation for ALK-Negative Anaplastic Large Cell Lymphoma: A Case Report. PMC