Ung thư tụy giai đoạn cuối: điều cần biết

Ung thư tụy giai đoạn cuối thường là khi bệnh đã lan đến cơ quan ở xa, hoặc khối u tại chỗ tiến triển quá rộng nên không thể phẫu thuật ngay. Đây là tình trạng nghiêm trọng, nhưng người bệnh vẫn có nhiều lựa chọn nhằm kiểm soát ung thư, giảm triệu chứng và duy trì chất lượng sống theo mục tiêu riêng của mình.

Mỗi trường hợp ung thư tụy khác nhau về vị trí lan tràn, thể trạng, chức năng gan mật, đáp ứng điều trị và mong muốn của người bệnh. Vì vậy, điều quan trọng là hiểu rõ tình trạng của bản thân để cùng bác sĩ lựa chọn hướng chăm sóc phù hợp.

“Giai đoạn cuối” nghĩa là gì và bệnh có thể gây ra những vấn đề nào?

Ung thư tụy phổ biến nhất là ung thư biểu mô tuyến ống tụy, còn gọi là PDAC. Đây là loại ung thư thường được phát hiện muộn vì giai đoạn đầu có thể ít triệu chứng rõ ràng. Bệnh cũng có xu hướng đáp ứng hạn chế với các phương pháp điều trị thông thường và có khả năng kháng thuốc, góp phần làm tiên lượng khó khăn [1].

Theo cách hiểu thông thường, giai đoạn cuối thường bao gồm ung thư tụy đã di căn, nghĩa là tế bào ung thư đã lan từ tụy đến vị trí khác trong cơ thể. Tuy nhiên, một số người có ung thư tiến triển tại chỗ, chẳng hạn khối u xâm lấn mạch máu lớn quanh tụy, cũng có thể không phù hợp phẫu thuật ở thời điểm chẩn đoán. Đây là hai tình huống khác nhau, nên kế hoạch điều trị cũng có thể khác.

Người bệnh có thể gặp đau vùng bụng trên hoặc đau lan ra lưng, sụt cân, mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, đầy bụng, tiêu chảy hoặc phân mỡ do tụy không tiết đủ men tiêu hóa. Nếu khối u chèn ép đường mật, da và mắt có thể vàng, nước tiểu sẫm màu, ngứa da hoặc sốt. Một số người còn có đường huyết tăng hoặc đái tháo đường mới xuất hiện.

Đau trong ung thư tụy đôi khi có liên quan đến hiện tượng ung thư xâm lấn quanh dây thần kinh. Tổng quan nghiên cứu cho thấy tình trạng này được ghi nhận ở khoảng 80% đến 100% người có PDAC và liên quan với nguy cơ tái phát tại chỗ, di căn xa cũng như giảm đáp ứng với hóa trị và miễn dịch trị liệu [5]. Điều này giúp giải thích vì sao đau có thể dai dẳng, nhưng không có nghĩa người bệnh phải chịu đựng. Kiểm soát đau là một phần thiết yếu của điều trị.

Mục tiêu điều trị ở giai đoạn muộn

Ở giai đoạn cuối, điều trị thường hướng đến kiểm soát sự phát triển của bệnh, kéo dài thời gian sống khi có thể, giảm đau và các triệu chứng khó chịu, đồng thời bảo vệ khả năng sinh hoạt của người bệnh. Không phải mọi người đều cần hoặc phù hợp với cùng một phác đồ.

Hóa trị toàn thân thường là nền tảng điều trị khi ung thư đã di căn, nếu thể trạng và chức năng cơ quan cho phép. Bác sĩ sẽ cân nhắc loại thuốc, liều lượng và thời điểm dựa trên sức khỏe chung, xét nghiệm máu, bệnh đi kèm, điều trị đã dùng trước đó và mục tiêu của người bệnh. Khi bệnh tiến triển hoặc tác dụng phụ quá nặng, kế hoạch có thể được thay đổi, giảm cường độ hoặc chuyển trọng tâm sang chăm sóc giảm nhẹ.

Xạ trị đôi khi được cân nhắc để kiểm soát khối u tại chỗ, giảm đau, giảm chèn ép hoặc phối hợp với thuốc ở một số trường hợp chọn lọc. Một phân tích gộp gồm 7 nghiên cứu quan sát với tổng cộng 237 người bệnh ung thư tụy tiến triển đã đánh giá phối hợp tegafur uracil, còn gọi là UFT, với xạ trị. Tỷ lệ đáp ứng khách quan gộp là 38%, nhưng kết quả giữa các nghiên cứu khác biệt đáng kể [2]. Vì vậy, con số này không thể dùng để dự đoán chắc chắn kết quả cho từng cá nhân, cũng không có nghĩa UFT là lựa chọn phù hợp cho tất cả mọi người.

Một số kỹ thuật xạ trị chuyên sâu và điều trị đa mô thức đang được nghiên cứu cho ung thư tiến triển tại chỗ. Trong một nghiên cứu hồi cứu nhỏ, 12 người bệnh có khối u liên quan động mạch hoặc ung thư tiến triển tại chỗ không mổ được ban đầu đã được phẫu thuật sau xạ trị ion carbon và điều trị phối hợp. Phẫu thuật thực hiện được ở tất cả trường hợp, với diện cắt không còn tế bào ung thư ở 11 người bệnh [3]. Tuy nhiên, đây là nhóm bệnh được chọn lọc rất kỹ, nghiên cứu có quy mô nhỏ, không đồng nghĩa rằng mọi ung thư tụy giai đoạn cuối đều có thể mổ sau điều trị.

Điều trị cá thể hóa và vai trò của xét nghiệm gen

Ung thư tụy không phải chỉ có một dạng. Các tế bào ung thư có thể mang những thay đổi gen khác nhau, từ đó ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng thuốc. Vì vậy, bác sĩ ung bướu có thể đề nghị xét nghiệm gen trên mô u hoặc máu trong những tình huống phù hợp. Mục tiêu là tìm các thay đổi có thể giúp lựa chọn thuốc nhắm trúng đích, đánh giá khả năng tham gia thử nghiệm lâm sàng, hoặc có ý nghĩa đối với nguy cơ ung thư trong gia đình.

KRAS là một gen thường thay đổi trong PDAC. Một nghiên cứu theo dõi 29 người bệnh ung thư tụy di căn có biến đổi KRAS, được điều trị bằng phối hợp thuốc chứa chất ức chế MEK, cho thấy hiệu quả nhìn chung còn hạn chế khi dùng ở các tuyến điều trị muộn [4]. Thời gian sống trung vị kể từ khi bắt đầu điều trị là 8,2 tháng ở nhóm KRAS G12R, 5,1 tháng ở nhóm G12D và 4,7 tháng ở nhóm G12V. Thời gian kiểm soát bệnh trung vị tương ứng là 4,4 tháng, 2,3 tháng và 1,4 tháng [4]. Có 21% người bệnh phải ngừng ít nhất một thuốc trong phối hợp do độc tính [4].

Các dữ liệu này cho thấy điều trị nhắm trúng đích có thể hữu ích cho một số nhóm cụ thể, nhưng chưa phải giải pháp chung cho tất cả bệnh nhân có KRAS. Người bệnh không nên tự mua các thuốc được quảng cáo là “điều trị gen” hoặc “thuốc đích” khi chưa có chỉ định. Thuốc có thể không phù hợp với loại đột biến đang có, gây tương tác thuốc hoặc tạo tác dụng phụ đáng kể.

Một số hướng nghiên cứu mới đang cố gắng làm tế bào ung thư nhạy cảm hơn với hóa trị và xạ trị. Ví dụ, nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên tế bào ung thư tụy cho thấy N acetyl aspartic acid có thể làm giảm các đặc tính liên quan đến kháng thuốc và tăng độ nhạy với hóa trị, xạ trị [1]. Tuy nhiên, đây mới là kết quả tiền lâm sàng, chưa phải bằng chứng để người bệnh tự dùng chất bổ sung này thay cho điều trị chuẩn.

Chăm sóc triệu chứng và những việc người bệnh có thể chủ động làm

Chăm sóc giảm nhẹ không đồng nghĩa với bỏ điều trị. Đây là chăm sóc chuyên sâu nhằm giảm đau, buồn nôn, mệt mỏi, khó thở, lo âu, mất ngủ và các vấn đề tinh thần, có thể được thực hiện song song với hóa trị hoặc xạ trị. Nếu đau không được kiểm soát, người bệnh nên báo sớm thay vì cố chịu đựng. Bác sĩ có thể điều chỉnh thuốc giảm đau, hỗ trợ kiểm soát đau thần kinh, hoặc cân nhắc các thủ thuật giảm đau phù hợp.

Khi có vàng da do tắc mật, bác sĩ có thể đánh giá khả năng can thiệp dẫn lưu đường mật để giảm ngứa, cải thiện chức năng gan và tạo điều kiện cho điều trị tiếp theo. Với tình trạng ăn kém, sụt cân hoặc phân mỡ, người bệnh nên được tư vấn dinh dưỡng. Thông tin chung an toàn là nên chia bữa ăn thành phần nhỏ, ưu tiên thực phẩm giàu năng lượng và đạm nhưng dễ tiêu, uống đủ nước theo hướng dẫn của bác sĩ. Một số người cần men tụy thay thế theo đơn để hấp thu thức ăn tốt hơn.

Gia đình cũng nên trao đổi sớm về điều người bệnh coi trọng nhất, chẳng hạn muốn ưu tiên thời gian bên người thân, khả năng tự chăm sóc, giảm đau tối đa hay tiếp tục điều trị tích cực. Những cuộc trò chuyện này không làm mất hy vọng, mà giúp đội ngũ điều trị chăm sóc đúng với mong muốn của người bệnh.

Hãy đi khám hoặc liên hệ cơ sở điều trị sớm nếu có sốt, rét run, vàng da tăng nhanh, đau dữ dội mới xuất hiện, nôn liên tục, lú lẫn, khó thở, không ăn uống được hoặc mệt lả. Ung thư tụy giai đoạn cuối là hành trình nhiều thách thức, nhưng người bệnh không cần đối diện một mình. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ ung bướu và đội ngũ chăm sóc giảm nhẹ để có kế hoạch phù hợp nhất với tình trạng và mục tiêu của bạn.

Nguồn tham khảo

1. N-Acetyl Aspartic Acid (NAA) Attenuates Stemness and Epithelial–Mesenchymal Transition and Enhances Radio- and Chemo-Sensitivity in Pancreatic Ductal Adenocarcinoma. PMC
2. Efficacy of UFT combined with radiotherapy in advanced pancreatic cancer: a systematic review and meta-analysis. PMC
3. Impact of Histopathological Response on Outcomes After Surgical Resection Following Carbon‐Ion Radiotherapy for Pancreatic Cancer With Arterial Involvement. PMC
4. MEK inhibitor–based genomically matched combinatorial targeted therapies in metastatic pancreatic adenocarcinoma with KRAS alterations. PMC
5. Decoding neuro-tumor interactions in pancreatic cancer: mechanisms, immunosuppressive networks and therapeutic opportunities. PMC