Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư tụy

Mắc ung thư tụy có thể gây sốc, sợ hãi, buồn bã, tức giận hoặc cảm giác mất kiểm soát. Những phản ứng này không có nghĩa là người bệnh yếu đuối. Ung thư tụy thường đi kèm nhiều triệu chứng, lựa chọn điều trị phức tạp và sự không chắc chắn, vì vậy chăm sóc tinh thần nên là một phần quan trọng song hành với điều trị ung thư.

Vì sao ung thư tụy dễ ảnh hưởng mạnh đến tâm lý?

Ung thư tụy là bệnh có diễn tiến phức tạp. Nhiều người chỉ được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn tiến xa, khi khả năng điều trị khỏi hoàn toàn có thể hạn chế hơn [2, 3]. Thông tin này dễ khiến người bệnh và gia đình lo lắng về tương lai, sợ đau đớn, sợ trở thành gánh nặng hoặc hoang mang trước các quyết định điều trị.

Cảm xúc sau chẩn đoán không diễn ra theo một trình tự cố định. Có người ban đầu thấy tê liệt, chưa thể tin vào kết quả. Có người lại muốn tìm hiểu thật nhiều ngay lập tức. Trong quá trình điều trị, tâm trạng có thể thay đổi từng ngày theo kết quả xét nghiệm, triệu chứng cơ thể, khả năng ăn uống, mức độ mệt, chi phí và phản ứng của người thân.

Đau là một yếu tố có thể tác động rõ đến tinh thần. Đau do ung thư tụy khá thường gặp và có thể làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống [4]. Cơn đau kéo dài không chỉ làm người bệnh khó ngủ, mệt mỏi, giảm ăn mà còn có thể làm tăng lo âu, cáu gắt, tuyệt vọng hoặc cảm giác không còn chịu đựng được. Về mặt sinh học, đau trong ung thư tụy không đơn thuần do khối u chèn ép. Tế bào ung thư, dây thần kinh, tế bào miễn dịch và mô xung quanh có thể tương tác, gây viêm thần kinh và làm hệ thần kinh trở nên nhạy cảm hơn với đau [4]. Vì vậy, người bệnh không nên âm thầm chịu đựng hoặc nghĩ rằng đau là điều bắt buộc phải chấp nhận.

Những cảm xúc thường gặp và khi nào cần lưu ý

Lo âu là phản ứng phổ biến. Người bệnh có thể liên tục nghĩ về kết quả điều trị, sợ tái phát, sợ hóa trị, sợ phẫu thuật hoặc lo cho con cái, cha mẹ, tài chính. Lo âu đôi khi biểu hiện bằng hồi hộp, khó thở, căng cơ, mất ngủ, khó tập trung hoặc liên tục tìm kiếm thông tin bệnh trên mạng.

Buồn bã cũng thường xảy ra khi phải tạm dừng công việc, thay đổi vai trò trong gia đình, giảm khả năng tự chăm sóc hoặc đối diện với những kế hoạch dang dở. Một số người có thể cảm thấy xấu hổ vì phụ thuộc vào người khác, hoặc thấy có lỗi vì bệnh khiến gia đình vất vả. Đây là những cảm xúc rất con người, không phải lỗi của người bệnh.

Tuy nhiên, cần phân biệt buồn và lo lắng thông thường với tình trạng cần được hỗ trợ chuyên môn sớm. Hãy báo cho bác sĩ điều trị, điều dưỡng hoặc chuyên gia tâm lý nếu người bệnh có các biểu hiện như buồn chán gần như cả ngày kéo dài, mất hứng thú với hầu hết hoạt động, mất ngủ nặng hoặc ngủ quá nhiều, hoảng sợ thường xuyên, không thể ăn uống hay dùng thuốc theo hướng dẫn vì lo âu. Cũng cần tìm trợ giúp ngay khi có ý nghĩ muốn làm hại bản thân, cảm giác không muốn sống, kích động nhiều hoặc lú lẫn đột ngột.

Lú lẫn không phải lúc nào cũng do tâm lý. Nó có thể liên quan đến đau, mất nước, nhiễm trùng, tác dụng phụ thuốc, rối loạn chuyển hóa hoặc nhiều nguyên nhân y khoa khác. Vì thế, thay vì cho rằng người bệnh “nghĩ nhiều”, gia đình nên thông báo sớm cho đội ngũ điều trị để được đánh giá đầy đủ.

Chăm sóc tâm lý nên đi cùng điều trị thể chất

Các hướng dẫn chăm sóc tối ưu cho người ung thư tụy được đề cập trong nghiên cứu về tiền phục hồi chức năng khuyến nghị người bệnh nên được hỗ trợ ngay từ thời điểm chẩn đoán, bất kể đang đi theo hướng điều trị nào [1]. Tiền phục hồi chức năng là quá trình chuẩn bị thể lực và tinh thần trước hoặc trong điều trị. Nội dung thường bao gồm vận động phù hợp, tư vấn dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý xã hội [1].

Điểm quan trọng là sức khỏe tinh thần không tách rời khỏi sức khỏe thể chất. Khi lo âu giảm bớt, người bệnh có thể dễ trao đổi với bác sĩ hơn, ngủ tốt hơn và có thêm khả năng đối phó với điều trị. Ngược lại, kiểm soát triệu chứng cơ thể, nhất là đau, buồn nôn, mệt và khó ăn, có thể giúp cải thiện tâm trạng đáng kể.

Người bệnh có thể chủ động nói với bác sĩ về mục tiêu của mình. Ví dụ, có người ưu tiên giảm đau để ngủ được. Có người mong duy trì khả năng tự đi lại, ăn cùng gia đình hoặc tham dự một sự kiện quan trọng. Có người muốn hiểu rõ lợi ích và gánh nặng của từng phương án điều trị trước khi quyết định. Những mục tiêu này đều chính đáng và giúp đội ngũ y tế xây dựng kế hoạch phù hợp với từng cá nhân.

Một số kỹ thuật điều trị tại chỗ đang được nghiên cứu nhằm hỗ trợ kiểm soát đau hoặc tình trạng tắc nghẽn ở một số người bệnh không thể phẫu thuật. Chẳng hạn, đốt sóng cao tần qua siêu âm nội soi được xem là phương pháp còn mang tính thử nghiệm và cần lựa chọn người bệnh cẩn thận [2]. Người bệnh không nên đặt hy vọng quá mức vào các phương pháp mới, nhưng có thể hỏi bác sĩ liệu việc kiểm soát triệu chứng, đặc biệt là đau, đang có những lựa chọn nào phù hợp với mình.

Những việc thiết thực giúp người bệnh vững tinh thần hơn

Trước hết, hãy cho phép bản thân có cảm xúc. Không cần phải luôn tỏ ra lạc quan. Câu nói “tôi đang sợ” hoặc “hôm nay tôi thấy quá mệt” có thể là bước đầu để nhận được hỗ trợ. Người thân cũng nên lắng nghe thay vì vội khuyên “đừng nghĩ tiêu cực”. Đôi khi, điều người bệnh cần nhất là được ở cạnh và được thấu hiểu.

Nên chuẩn bị câu hỏi trước mỗi lần tái khám. Có thể ghi ra giấy các nội dung như tình trạng bệnh hiện tại, mục tiêu điều trị, triệu chứng cần báo gấp, tác dụng phụ có thể gặp và cách liên hệ khi cần. Nếu quá mệt hoặc khó nhớ, người bệnh có thể nhờ một người thân đi cùng, ghi chép hoặc ghi lại hướng dẫn theo sự đồng ý của nhân viên y tế.

Thông tin trên mạng cần được chọn lọc. Ung thư tụy là bệnh có sự khác biệt lớn giữa từng người về vị trí khối u, giai đoạn bệnh, thể trạng, bệnh kèm theo và đáp ứng điều trị. Vì vậy, câu chuyện của người khác không thể dự đoán chính xác hành trình của bạn. Các thông tin về xét nghiệm mới, trí tuệ nhân tạo hoặc mô hình dự báo đáp ứng điều trị đang phát triển, nhưng không thay thế việc bác sĩ đánh giá trực tiếp từng trường hợp [5].

Về sinh hoạt, đây là thông tin chung: cố gắng duy trì nhịp ngày đêm đều đặn, mở cửa đón ánh sáng ban ngày, vận động nhẹ nếu sức khỏe cho phép và nghỉ ngơi khi mệt. Những hoạt động nhỏ như nghe nhạc, cầu nguyện, thiền có hướng dẫn, trò chuyện với người thân, viết nhật ký hoặc chăm cây có thể giúp tạo cảm giác bình ổn. Không có một cách “nghĩ tích cực” nào phù hợp với tất cả mọi người. Điều quan trọng là tìm được hoạt động đem lại chút dễ chịu và cảm giác chủ động.

Gia đình cũng cần được chăm sóc. Người chăm sóc dễ kiệt sức, lo âu và buồn bã nhưng thường giấu đi để tập trung cho người bệnh. Việc phân chia công việc, nhờ họ hàng hỗ trợ, nghỉ ngắn khi cần và cùng trao đổi với nhân viên y tế có thể giúp cả gia đình duy trì sức bền hơn.

Ung thư tụy có thể là một hành trình nặng nề về cả thể chất lẫn tinh thần, nhưng người bệnh không cần phải đối mặt một mình. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về tâm trạng, giấc ngủ, cơn đau và những điều bạn lo nhất, để được kết nối với hỗ trợ tâm lý, kiểm soát triệu chứng và kế hoạch chăm sóc phù hợp với hoàn cảnh riêng của mình.

Nguồn tham khảo

1. Exploring facilitators and barriers to the implementation of prehabilitation for individuals with pancreatic cancer: a survey of healthcare professionals. PMC
2. Endoscopic ultrasound-guided radiofrequency ablation in the treatment of pancreatic ductal adenocarcinoma: when science tries to increases hope. PMC
3. Progress, challenges, and future directions of pancreatic cancer surveillance in high-risk populations. PMC
4. Decoding Pancreatic Cancer Pain: From Tumor-Nerve Crosstalk to Targeted Analgesic Strategies. PMC
5. Multi-modal digital twin model outperforms conventional biomarker stratification in pancreatic cancer. PMC