Xét nghiệm gen và dấu ấn sinh học trong ung thư tụy: những điều người bệnh nên biết

Nếu bạn hoặc người thân vừa nhận chẩn đoán ung thư tụy, có thể bạn đang nghe bác sĩ nhắc tới những khái niệm như "xét nghiệm gen", "đột biến", hay "dấu ấn sinh học". Đây là những công cụ giúp đội ngũ điều trị hiểu rõ hơn về khối u của riêng bạn, từ đó lựa chọn hướng chăm sóc phù hợp. Bài viết này giúp bạn hình dung các khái niệm đó một cách gần gũi hơn.

Vì sao ung thư tụy cần được tìm hiểu kỹ

Ung thư biểu mô tuyến ống tụy (pancreatic ductal adenocarcinoma, viết tắt PDAC) là dạng phổ biến nhất của ung thư tụy và thường có tiên lượng khó khăn, một phần do bệnh khởi phát âm thầm và tiến triển nhanh [5][9]. Chính vì vậy, việc tìm hiểu sâu về đặc điểm sinh học của khối u ngày càng được quan tâm, với hy vọng cá thể hóa điều trị cho từng người bệnh.

Xét nghiệm gen là gì và có thể tìm ra điều gì

Xét nghiệm gen (molecular testing) là việc phân tích các thay đổi trong ADN của tế bào ung thư hoặc của chính cơ thể bạn. Một số phát hiện đáng chú ý gồm:

Đột biến gen KRAS thường gặp trong ung thư tụy và có liên quan tới con đường tín hiệu thúc đẩy tế bào phát triển. Có nhiều dạng đột biến KRAS khác nhau như G12R, G12D, G12V, và các dạng này có thể đáp ứng khác nhau với những liệu pháp nhắm trúng đích [8].

Đột biến gen BRCA1 cũng có thể xuất hiện ở một số người bệnh. Trong một trường hợp được báo cáo, một phụ nữ mang đột biến BRCA1 đã được theo dõi và xử trí dựa trên đặc điểm di truyền này [3]. Những thông tin như vậy có thể ảnh hưởng tới quyết định phòng ngừa và điều trị.

Ngoài các đột biến đơn lẻ, các nhà nghiên cứu còn dùng kỹ thuật giải trình tự ARN để phân loại khối u theo "tế bào nguồn gốc". Một nghiên cứu cho thấy nhóm khối u thuộc phân nhóm Acinar có thời gian sống thêm dài hơn so với nhóm Ductal, và đặc điểm khối u kiểu Ductal được ghi nhận là yếu tố tiên lượng kém độc lập [4]. Đây là ví dụ cho thấy hiểu về "bản chất" của khối u có thể giúp dự đoán diễn tiến bệnh.

Dấu ấn sinh học giúp đánh giá tiên lượng và tình trạng cơ thể

Dấu ấn sinh học (biomarker) là những chỉ số đo lường được, phản ánh tình trạng bệnh hoặc sức khỏe tổng thể. Một số dấu ấn được nghiên cứu trong ung thư tụy gồm:

Chỉ số CALLY, kết hợp ba yếu tố dinh dưỡng, miễn dịch và viêm cùng lúc, được ghi nhận có liên quan tới tiên lượng ở người bệnh ung thư tụy tái phát. Trong một nghiên cứu, nhóm có chỉ số CALLY thấp có tỷ lệ sống thêm sau tái phát kém hơn nhóm có chỉ số cao [2]. Điều này cho thấy tình trạng dinh dưỡng và viêm của cơ thể cũng có thể ảnh hưởng tới diễn tiến bệnh.

Tình trạng teo cơ (sarcopenia) đánh giá qua hình ảnh chụp cắt lớp vi tính cũng được xem là một dấu ấn liên quan tới kết quả điều trị. Chỉ số khối cơ xương trên chụp cắt lớp vi tính (CT) là công cụ được kiểm chứng rộng rãi, dù các phương pháp và ngưỡng chẩn đoán còn khác nhau giữa các nghiên cứu. Khối cơ thấp có liên hệ khá nhất quán với thời gian sống thêm giảm [1]. Nói cách khác, giữ gìn thể trạng và khối cơ là điều đáng lưu tâm.

Ngoài ra, một số protein trong khối u đang được nghiên cứu như dấu ấn tiềm năng. Ví dụ, mức biểu hiện của enzyme HPGDS được ghi nhận tăng trong mô ung thư tụy và có liên quan tới tiên lượng kém hơn, cũng như tới khả năng đáp ứng với liệu pháp miễn dịch, dù độ chính xác dự đoán còn thay đổi giữa các nhóm nghiên cứu [6].

Từ xét nghiệm tới lựa chọn điều trị

Hiểu rõ đặc điểm gen của khối u có thể mở ra hướng điều trị nhắm trúng đích. Chẳng hạn, ở người bệnh có đột biến KRAS, các liệu pháp phối hợp dựa trên thuốc ức chế MEK đã được thử nghiệm. Kết quả cho thấy mức kiểm soát bệnh khiêm tốn ở nhóm KRAS G12R và hạn chế hơn ở nhóm G12D/G12V khi dùng ở giai đoạn muộn [8]. Đây là lĩnh vực còn đang được nghiên cứu thêm.

Xét nghiệm gen cũng liên quan tới cơ hội tham gia thử nghiệm lâm sàng. Nhiều nghiên cứu mới yêu cầu người bệnh được làm xét nghiệm phân tử kịp thời để xác định có phù hợp hay không. Tuy nhiên, việc tiếp cận thử nghiệm ở ung thư tụy vẫn còn nhiều rào cản, bao gồm sự không đồng nhất trong xét nghiệm phân tử và các khó khăn về mặt tổ chức [7]. Việc làm xét nghiệm gen sớm có thể giúp bạn có thêm lựa chọn.

Một số hướng nghiên cứu bổ sung

Bên cạnh điều trị chính thống, các nhà khoa học cũng đang tìm hiểu vai trò của những hợp chất tự nhiên như flavonoid từ thực phẩm, với các cơ chế tác động lên nhiều con đường phân tử của khối u. Đây mới là những phát hiện ở mức nghiên cứu và chưa thể thay thế điều trị chuẩn [5]. Một hướng khác là tìm hiểu tương tác giữa khối u và hệ thần kinh, trong đó hiện tượng xâm lấn quanh thần kinh được ghi nhận ở phần lớn người bệnh PDAC và được xem là yếu tố tiên lượng bất lợi [9].

Trao đổi với bác sĩ của bạn

Những thông tin trên cho thấy xét nghiệm gen và dấu ấn sinh học có thể giúp hiểu rõ hơn về bệnh và mở thêm hướng điều trị, nhưng mỗi trường hợp là khác nhau. Nếu bạn quan tâm tới việc làm xét nghiệm gen, ý nghĩa của các chỉ số như CALLY hay tình trạng teo cơ, hoặc khả năng tham gia thử nghiệm lâm sàng, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị. Bác sĩ có thể giúp bạn hiểu kết quả trong bối cảnh sức khỏe cụ thể của mình và cùng bạn đưa ra quyết định phù hợp nhất.

Bối cảnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, ung thư nói chung vẫn tạo gánh nặng lớn, với 177.404 ca mắc mới và 111.015 ca tử vong trong năm 2024. Ung thư tụy không được nêu số riêng trong bảng tổng quan này. Hướng dẫn chuyên môn ghi nhận bệnh thường có triệu chứng ban đầu mơ hồ, và hơn 80% trường hợp khi được chẩn đoán đã không còn khả năng phẫu thuật hoặc đã di căn. Vì vậy, vàng da, đau bụng hoặc đau lưng kéo dài, chán ăn, sụt cân hay mệt mỏi cần được đánh giá y tế.

Trong ung thư tụy, chất chỉ điểm khối u CEA và CA 19 9 là những dấu ấn khối u có thể được sử dụng để theo dõi đáp ứng điều trị, phát hiện tái phát hoặc di căn. CA 125 có thể tăng cao ở một số trường hợp. Kết quả các xét nghiệm này cần được bác sĩ xem xét cùng triệu chứng, hình ảnh học và sinh thiết, không nên tự diễn giải riêng lẻ. Hướng dẫn cũng đề cập xét nghiệm đột biến các gen như BRCA1, BRCA2, MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, EPCAM, APC, TP53, STK11 và PALB2, cùng giải trình tự nhiều gen hoặc xét nghiệm mất ổn định vi vệ tinh (MSI), thiếu hụt hệ thống sửa lỗi ghép cặp ADN (dMMR).

Người bệnh nên khám tại cơ sở chuyên khoa ung bướu để được đánh giá đầy đủ và lựa chọn xét nghiệm phù hợp. Khi lập kế hoạch xét nghiệm, chẩn đoán hoặc điều trị, hãy hỏi nhân viên y tế về quyền lợi bảo hiểm y tế và các khoản chi trả liên quan.

Nguồn tham khảo

1. Pretherapeutic radiological sarcopenia in pancreatic ductal adenocarcinoma: a narrative review. PMC
2. Clinical Impact of the C-Reactive Protein-Albumin- Lymphocyte Index as a Prognostic Biomarker in Patients With Recurrent Pancreatic Cancer. PMC
3. Metastasis of Pancreatic Intraductal Oncocytic Papillary Neoplasm to the Ovaries. PMC
4. Clinical Significance of a Cell‐Of‐Origin‐Based Classification in Pancreatic Ductal Adenocarcinoma. PMC
5. Leveraging the molecular insights and therapeutic potential of diet-derived-flavonoids against pancreatic ductal adenocarcinoma. PMC
6. Association of HPGDS Expression with Prognosis and Immune Microenvironment Remodeling in Pancreatic Cancer. PMC
7. Progress and challenges in expanding access to clinical trials in pancreatic cancer. PMC
8. MEK inhibitor–based genomically matched combinatorial targeted therapies in metastatic pancreatic adenocarcinoma with KRAS alterations. PMC
9. Decoding neuro-tumor interactions in pancreatic cancer: mechanisms, immunosuppressive networks and therapeutic opportunities. PMC