Chẩn đoán và phát hiện ung thư tụy: những điều người bệnh nên biết

Ung thư tụy là một trong những loại ung thư khó điều trị và thường được phát hiện muộn, một phần vì các dấu hiệu ban đầu không rõ ràng và bản thân khối u nằm sâu trong ổ bụng [6]. Việc chẩn đoán sớm và chính xác vẫn là thách thức lớn trong y học hiện nay [6]. Bài viết này giúp bạn hiểu hơn về những cách bác sĩ có thể dùng để tìm và xác định bệnh, cũng như những yếu tố được xem xét trong quá trình đó.

Vì sao ung thư tụy khó phát hiện sớm

Khối u tụy có môi trường xung quanh khá đặc biệt, với áp lực dịch cao, mạch máu bất thường, tình trạng thiếu oxy và môi trường axit [6]. Những đặc điểm này không chỉ giúp khối u phát triển mà còn làm giảm hiệu quả của việc chẩn đoán và điều trị [6]. Đây là một trong những lý do khiến các nhà nghiên cứu đang tìm kiếm những công cụ chẩn đoán hình ảnh mới, chẳng hạn như các hạt nano có khả năng nhận diện đặc điểm của môi trường khối u để hỗ trợ chụp ảnh và điều trị [6].

Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh thường dùng

Chụp cắt lớp vi tính (CT) là một trong những công cụ quan trọng để phát hiện khối u tụy. Trong một trường hợp được ghi nhận, khối u ở đuôi tụy của người bệnh được tìm thấy khi chụp cắt lớp vi tính trong lúc kiểm tra tình trạng đau vùng thượng vị [5]. Sau đó, bác sĩ dùng chụp cắt lớp vi tính có tiêm thuốc cản quang kết hợp với sinh thiết để xác định chẩn đoán [5].

Ngoài việc tìm khối u, hình ảnh chụp cắt lớp vi tính còn có thể cung cấp thông tin về tình trạng cơ thể người bệnh. Ví dụ, chỉ số khối cơ xương đo trên chụp cắt lớp vi tính được nghiên cứu như một dấu ấn để đánh giá tình trạng giảm khối cơ (sarcopenia), điều có thể liên quan đến tiên lượng của người bệnh [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu vẫn còn khác nhau về cách đo và ngưỡng chẩn đoán, nên đây chưa phải là một tiêu chuẩn thống nhất [1]. Trí tuệ nhân tạo cũng đang được nghiên cứu để hỗ trợ đo lường tự động những chỉ số này [1].

Sinh thiết để xác định chẩn đoán

Để khẳng định chắc chắn là ung thư, thường cần lấy mẫu mô hoặc tế bào từ khối u để xét nghiệm. Hai phương pháp được so sánh trong nghiên cứu là chọc hút kim nhỏ dưới hướng dẫn siêu âm qua thành bụng (ultrasonography-guided fine-needle aspiration) và chọc hút kim nhỏ dưới hướng dẫn siêu âm nội soi (endoscopic ultrasonography-guided fine-needle aspiration) [8].

Theo nghiên cứu này, phương pháp dùng siêu âm qua thành bụng có tỷ lệ lấy được mẫu bệnh phẩm cao hơn, trong khi cả hai phương pháp cho độ chính xác chẩn đoán tương tự nhau đối với ung thư tụy [8]. Nghiên cứu cũng không ghi nhận khác biệt đáng kể về kích thước tổn thương, vị trí, tỷ lệ phải sinh thiết lại hay biến chứng giữa hai nhóm [8]. Trong trường hợp lâm sàng đã nêu, sinh thiết bằng kim nhỏ dưới hướng dẫn siêu âm nội soi cũng được dùng để xác định chẩn đoán [5].

Khi chẩn đoán không đơn giản

Không phải lúc nào một khối u ở tụy cũng là ung thư tụy nguyên phát. Có những trường hợp hiếm gặp, ung thư từ cơ quan khác di căn đến tụy. Chẳng hạn, ung thư buồng trứng loại thanh dịch độ cao đôi khi có thể di căn đến tụy, tạo ra tình huống chẩn đoán khó khăn [7]. Trong những trường hợp này, việc xác định nguồn gốc thật sự của khối u qua xét nghiệm mô học có ý nghĩa quan trọng để chọn hướng điều trị phù hợp [7].

Xét nghiệm máu hỗ trợ đánh giá

Bên cạnh hình ảnh và sinh thiết, một số chỉ số từ xét nghiệm máu đang được nghiên cứu để hỗ trợ đánh giá tình trạng người bệnh. Chỉ số CALLY, kết hợp ba yếu tố là protein phản ứng C, albumin và bạch cầu lympho, phản ánh cùng lúc tình trạng dinh dưỡng, miễn dịch và viêm [4]. Một nghiên cứu ở người bệnh ung thư tụy tái phát cho thấy nhóm có chỉ số CALLY thấp có tiên lượng sống kém hơn so với nhóm có chỉ số cao [4]. Những chỉ số như vậy có thể giúp bác sĩ hiểu thêm về tình trạng tổng thể, nhưng chúng bổ sung cho chứ không thay thế các phương pháp chẩn đoán chính.

Vai trò của hội chẩn đa chuyên khoa

Quyết định về chẩn đoán và điều trị ung thư tụy thường được đưa ra bởi một nhóm bác sĩ thuộc nhiều chuyên khoa, gọi là hội chẩn đa chuyên khoa (multidisciplinary tumor board) [2]. Gần đây, có nghiên cứu thử nghiệm so sánh khuyến nghị của công cụ trí tuệ nhân tạo với quyết định của nhóm hội chẩn này [2]. Mức độ đồng thuận chung được ghi nhận là khoảng 73%, cao hơn ở các trường hợp bệnh đã di căn và các trường hợp điều trị trước phẫu thuật, trong khi khác biệt thường xảy ra ở những tình huống lâm sàng phức tạp [2]. Điều này cho thấy công nghệ có thể là công cụ hỗ trợ, nhưng đánh giá của đội ngũ chuyên môn vẫn giữ vai trò trung tâm, nhất là với các ca khó [2].

Sau khi có chẩn đoán

Thời điểm được chẩn đoán cũng là lúc bắt đầu chuẩn bị cho quá trình điều trị. Một số hướng dẫn khuyến nghị rằng tất cả người bệnh ung thư tụy nên được đề nghị chương trình chuẩn bị trước điều trị (prehabilitation), thường bao gồm vận động, dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý xã hội, ngay từ khi được chẩn đoán [3]. Sự phối hợp trong nhóm chăm sóc và các nguồn lực hỗ trợ được xem là những yếu tố giúp việc này khả thi [3].

Lời nhắn dành cho bạn

Quá trình chẩn đoán ung thư tụy có thể phức tạp và cần kết hợp nhiều bước, từ chẩn đoán hình ảnh, sinh thiết cho đến các xét nghiệm bổ sung. Mỗi trường hợp lại có những đặc điểm riêng, và không có một con đường duy nhất phù hợp cho tất cả mọi người. Nếu bạn hoặc người thân đang lo lắng về nguy cơ hay đang trong quá trình chẩn đoán, hãy trao đổi cởi mở với bác sĩ về các phương pháp phù hợp với tình trạng cụ thể của mình. Bác sĩ có thể giải thích rõ hơn về ý nghĩa của từng xét nghiệm và giúp bạn hiểu các bước tiếp theo.

Bối cảnh tại Việt Nam

Ung thư tụy tại Việt Nam không thuộc nhóm ung thư thường gặp nhất, nhưng là bệnh cần được lưu ý vì triệu chứng ban đầu thường mơ hồ, dễ nhầm với các bệnh tiêu hóa hoặc bệnh lý tụy khác. Người bệnh có thể bị vàng da, đau bụng, đau lưng, chán ăn, gầy sút cân, mệt mỏi hoặc viêm tụy cấp do tắc nghẽn ống tụy. Khi có những biểu hiện này, đặc biệt là vàng da hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, nên đi khám sớm thay vì tự điều trị kéo dài.

Bác sĩ thường kết hợp thăm khám với xét nghiệm máu, siêu âm, chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) bụng để đánh giá khối u, mức độ xâm lấn và khả năng lan rộng. Siêu âm nội soi hoặc nội soi mật tụy ngược dòng có thể hỗ trợ chẩn đoán trong một số trường hợp. Các chất chỉ điểm khối u như CEA và CA 19 9 chủ yếu có giá trị theo dõi đáp ứng điều trị, phát hiện tái phát hoặc di căn, không thay thế cho đánh giá hình ảnh và mô bệnh học. Sinh thiết giúp xác định loại ung thư, còn xét nghiệm gen có thể được cân nhắc tùy tình trạng bệnh và chỉ định chuyên môn.

Người có dấu hiệu nghi ngờ nên đến cơ sở chuyên khoa ung bướu hoặc bệnh viện có khả năng chẩn đoán và điều trị bệnh lý tụy. Khi đăng ký khám, hãy hỏi nhân viên y tế về quyền lợi và mức chi trả của BHYT đối với khám, xét nghiệm và điều trị.

Nguồn tham khảo

1. Pretherapeutic radiological sarcopenia in pancreatic ductal adenocarcinoma: a narrative review. PMC
2. Concordance between GPT-4 and a multidisciplinary tumor board in pancreatic cancer: A prospective pilot study. PMC
3. Exploring facilitators and barriers to the implementation of prehabilitation for individuals with pancreatic cancer: a survey of healthcare professionals. PMC
4. Clinical Impact of the C-Reactive Protein-Albumin- Lymphocyte Index as a Prognostic Biomarker in Patients With Recurrent Pancreatic Cancer. PMC
5. Isolated Port-Site Recurrence after Laparoscopic Distal Pancreatectomy for Pancreatic Adenosquamous Carcinoma: A Case Report. PMC
6. Tumor Microenvironment-Responsive Nanoparticles for Pancreatic Cancer Imaging and Treatment. PMC
7. Case Report: A diagnostic dilemma: metachronous pancreatic metastasis from high-grade serous ovarian carcinoma. PMC
8. Comparison of ultrasonography-guided fine-needle aspiration and endoscopic ultrasonography-guided fine needle aspiration for the diagnosis of pancreatic malignancy. PMC