Tiên lượng và khả năng sống còn trong ung thư tụy

Nhận chẩn đoán ung thư tụy có thể khiến bạn và người thân cảm thấy hoang mang, lo lắng. Bài viết này giúp bạn hiểu rõ hơn về tiên lượng của bệnh, những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sống còn, và một số hướng đang được nghiên cứu. Mục tiêu là để bạn có thêm thông tin khi trò chuyện với bác sĩ, chứ không thay thế cho lời khuyên y khoa dành riêng cho tình trạng của bạn.

Ung thư tụy là một bệnh khó điều trị

Ung thư tụy, đặc biệt là loại ung thư biểu mô ống tuyến tụy (pancreatic ductal adenocarcinoma, viết tắt PDAC), thường được mô tả là một trong những bệnh ung thư đặc biệt khó điều trị nhất, dù đã có nhiều tiến bộ về phẫu thuật, chăm sóc quanh phẫu thuật và điều trị toàn thân [1]. Người mắc bệnh này thường có tỷ lệ sống còn thấp, chất lượng cuộc sống bị ảnh hưởng và lựa chọn điều trị còn hạn chế so với nhiều loại ung thư khác [3]. Một phần lý do nằm ở chỗ bệnh hay được phát hiện muộn và tế bào ung thư dễ kháng lại hóa trị [7].

Gánh nặng bệnh trên toàn cầu

Để hình dung quy mô, trong năm 2022 trên thế giới ghi nhận khoảng 510.529 ca mắc mới và 467.290 ca tử vong do ung thư tụy ở người trưởng thành [6]. Con số tử vong gần bằng số ca mắc mới cho thấy đây là bệnh có tiên lượng khó khăn. Khu vực Đông Á ghi nhận số ca mắc và tử vong lớn nhất, trong khi Tây Âu có tỷ lệ mắc và tử vong chuẩn hóa theo tuổi cao nhất [6]. Những số liệu này phản ánh bức tranh chung, còn tình hình cụ thể của mỗi người có thể khác nhau tùy nhiều yếu tố.

Những yếu tố có thể ảnh hưởng đến tiên lượng

Tình trạng cơ và dinh dưỡng

Một khái niệm đang được quan tâm là tình trạng mất cơ (sarcopenia) được đánh giá qua hình ảnh trước khi điều trị. Đây là kiểu hình cơ thể liên quan đến kết quả điều trị kém trong ung thư [1]. Chỉ số khối cơ vân đo trên chụp cắt lớp vi tính (CT) là dấu ấn hình ảnh được kiểm chứng rộng rãi nhất, dù các phương pháp và ngưỡng chẩn đoán vẫn còn nhiều khác biệt [1]. Theo tổng quan này, khối lượng cơ thấp có mối liên hệ khá nhất quán với thời gian sống còn giảm, còn mối liên hệ với biến chứng sau mổ hay độc tính của điều trị toàn thân thì chưa rõ ràng bằng [1].

Các chỉ số phản ánh dinh dưỡng, miễn dịch và viêm

Ở những người bệnh ung thư tụy tái phát sau phẫu thuật cắt tụy, một chỉ số gọi là CALLY (kết hợp protein phản ứng C, albumin và lympho bào) đang được nghiên cứu như một dấu ấn tiên lượng, vì nó phản ánh cùng lúc tình trạng dinh dưỡng, miễn dịch và viêm [4]. Trong một nghiên cứu hồi cứu trên 129 người bệnh tái phát, nhóm có chỉ số CALLY thấp có tỷ lệ sống còn sau tái phát ở mốc 2 năm kém hơn đáng kể so với nhóm có chỉ số cao [4]. Điều này gợi ý rằng tình trạng dinh dưỡng và viêm của cơ thể có thể liên quan đến diễn tiến của bệnh.

Kiểu tái phát và loại mô bệnh học

Ung thư tụy đôi khi tái phát theo những kiểu ít gặp. Một báo cáo ca lâm sàng mô tả tình trạng tái phát tại vị trí đặt ống mổ (port site recurrence) sau phẫu thuật cắt tụy xa qua nội soi ở một người bệnh mắc ung thư biểu mô tuyến vảy của tụy [5]. Đây là hiện tượng hiếm gặp và cơ chế vẫn chưa được hiểu rõ đầy đủ [5]. Ngoài ra, tụy trong một số trường hợp cũng có thể là nơi di căn từ ung thư ở cơ quan khác, ví dụ ung thư buồng trứng, dù điều này rất hiếm [8].

Những hướng có thể hỗ trợ và đang được nghiên cứu

Vận động và dinh dưỡng trước điều trị

Các can thiệp về vận động, dinh dưỡng và chương trình đa mô thức cho tình trạng suy mòn (cachexia) có vẻ khả thi và có thể mang lại lợi ích về chức năng hoặc dinh dưỡng, tuy nhiên bằng chứng hiện chưa đủ để khẳng định chúng giúp kéo dài thời gian sống còn [1]. Hướng dẫn chăm sóc tối ưu của một tổ chức tại Anh khuyến nghị mọi người bệnh, bất kể phác đồ điều trị nào, nên được giới thiệu chương trình phục hồi chức năng trước điều trị (prehabilitation), thường bao gồm vận động, dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý xã hội, ngay từ lúc chẩn đoán [3]. Sự phối hợp của đội ngũ đa chuyên khoa, nguồn lực và hỗ trợ từ cộng đồng được xem là những yếu tố giúp triển khai chương trình này [3].

Các nghiên cứu về thuốc và điều trị mới

Trong phòng thí nghiệm, một số hợp chất và phương pháp đang được thử nghiệm trên tế bào ung thư tụy nhằm tìm ra lựa chọn điều trị mới. Ví dụ, hợp chất bavachin từ một loại thảo dược đã làm giảm khả năng sống và di chuyển của tế bào ung thư tụy trong thí nghiệm [2]. Chất N acetyl aspartic acid (NAA) được ghi nhận làm giảm tính chất gốc của tế bào ung thư và tăng độ nhạy với xạ trị cùng hóa trị gemcitabine trên mô hình tế bào [7]. Nghiên cứu về interferon type I cũng cho thấy các phân tử này có thể ảnh hưởng theo những hướng khác nhau đến đáp ứng của tế bào với gemcitabine [9]. Cần lưu ý rằng đây đều là những nghiên cứu ở giai đoạn tế bào, chưa phải là phương pháp điều trị đã được áp dụng cho người bệnh.

Điều bạn nên ghi nhớ

Ung thư tụy là bệnh có tiên lượng khó khăn, nhưng tiên lượng không phải là con số cố định cho mọi người. Nhiều yếu tố như tình trạng cơ, dinh dưỡng, mức độ viêm trong cơ thể và kiểu diễn tiến của bệnh đều có thể góp phần vào kết quả điều trị [1][4]. Việc chăm sóc dinh dưỡng và duy trì vận động ngay từ đầu là điều đang được quan tâm và có thể mang lại lợi ích về chức năng cũng như chất lượng sống [1][3].

Mỗi người bệnh có hoàn cảnh riêng, vì vậy điều quan trọng nhất là bạn hãy trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị về tình trạng cụ thể của mình, các lựa chọn điều trị phù hợp, cũng như những chương trình hỗ trợ về dinh dưỡng, vận động và tâm lý. Bác sĩ và đội ngũ chăm sóc sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về tiên lượng của riêng bạn và cùng bạn đưa ra quyết định phù hợp nhất.

Bối cảnh tại Việt Nam

Theo GLOBOCAN 2024, ung thư tụy tại Việt Nam có 2.159 ca mắc mới, xếp thứ 16 trong các loại ung thư và chiếm 1,2% tổng số ca ung thư. Bệnh gây 2.073 ca tử vong, xếp thứ 11, đồng thời có 2.476 người sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán. Những con số này cho thấy đây là bệnh cần được phát hiện, đánh giá và điều trị sớm, kỹ lưỡng.

Triệu chứng ban đầu thường không rõ ràng. Người bệnh nên đi khám sớm khi có vàng da, đau bụng hoặc đau lưng, chán ăn, sụt cân, mệt mỏi hay viêm tụy cấp. Hướng dẫn Bộ Y tế nêu rằng việc chẩn đoán có thể cần kết hợp xét nghiệm, siêu âm, chụp cắt lớp vi tính (CT), chụp cộng hưởng từ (MRI), nội soi, chụp PET/CT trong một số trường hợp và sinh thiết để xác định mô bệnh học. Bác sĩ sẽ đánh giá giai đoạn bệnh để lựa chọn phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hoặc các biện pháp kiểm soát triệu chứng phù hợp.

Nếu đang nghi ngờ hoặc đã được chẩn đoán ung thư tụy, người bệnh nên khám tại cơ sở chuyên khoa ung bướu có nhóm bác sĩ đa chuyên ngành. Hãy mang theo toàn bộ kết quả xét nghiệm, phim chụp và hỏi rõ về mục tiêu điều trị, tác dụng phụ, lịch tái khám cũng như quyền lợi bảo hiểm y tế trước khi bắt đầu điều trị.

Nguồn tham khảo

1. Pretherapeutic radiological sarcopenia in pancreatic ductal adenocarcinoma: a narrative review. PMC
2. Bavachin inhibits cell viability and migration in human pancreatic cancer cells. PMC
3. Exploring facilitators and barriers to the implementation of prehabilitation for individuals with pancreatic cancer: a survey of healthcare professionals. PMC
4. Clinical Impact of the C-Reactive Protein-Albumin- Lymphocyte Index as a Prognostic Biomarker in Patients With Recurrent Pancreatic Cancer. PMC
5. Isolated Port-Site Recurrence after Laparoscopic Distal Pancreatectomy for Pancreatic Adenosquamous Carcinoma: A Case Report. PMC
6. Current burden, incidence trends, and future projections of pancreatic cancer in adults worldwide. PMC
7. N-Acetyl Aspartic Acid (NAA) Attenuates Stemness and Epithelial–Mesenchymal Transition and Enhances Radio- and Chemo-Sensitivity in Pancreatic Ductal Adenocarcinoma. PMC
8. Case Report: A diagnostic dilemma: metachronous pancreatic metastasis from high-grade serous ovarian carcinoma. PMC
9. Type I interferons modulate autophagy to shape gemcitabine response in pancreatic cancer cells. PMC