Chăm sóc người bệnh ung thư tụy tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư tụy tại nhà cần tập trung vào kiểm soát triệu chứng, duy trì dinh dưỡng, giữ sức vận động phù hợp và hỗ trợ tinh thần cho cả người bệnh lẫn người chăm sóc. Mỗi người có vị trí u, giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị và thể trạng khác nhau, vì vậy kế hoạch tại nhà nên được cá thể hóa theo hướng dẫn của bác sĩ ung bướu.

Theo dõi triệu chứng và dùng thuốc đúng cách

Ung thư tụy có thể gây đau bụng hoặc đau lưng dai dẳng, mệt mỏi, chán ăn, sụt cân, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa, vàng da hoặc thay đổi đường huyết. Đau là triệu chứng thường gặp và có thể ảnh hưởng rất lớn đến giấc ngủ, vận động, tâm trạng và chất lượng sống. Cơ chế đau không chỉ do khối u chèn ép mà còn liên quan đến sự tương tác phức tạp giữa tế bào ung thư, dây thần kinh, tế bào miễn dịch và tình trạng viêm quanh thần kinh [3]. Vì vậy, người bệnh không nên cố chịu đau hoặc tự ý ngừng thuốc giảm đau vì sợ lệ thuộc thuốc.

Gia đình nên giúp người bệnh ghi lại mức độ đau, vị trí đau, thời điểm xuất hiện, yếu tố làm đau tăng hoặc giảm, cũng như tác dụng phụ sau khi dùng thuốc. Thông tin này giúp bác sĩ điều chỉnh thuốc phù hợp hơn. Thuốc giảm đau, thuốc chống nôn, thuốc nhuận tràng, thuốc hỗ trợ tiêu hóa hoặc thuốc điều trị đái tháo đường nếu có cần được dùng đúng đơn. Không tự dùng thêm thuốc nam, thuốc bắc, thực phẩm chức năng hay thuốc giảm đau không kê đơn khi chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, vì một số sản phẩm có thể làm tăng nguy cơ chảy máu, ảnh hưởng gan thận hoặc tương tác với hóa trị.

Cần liên hệ sớm với cơ sở điều trị khi đau tăng nhanh, đau không đáp ứng với thuốc đang dùng, nôn nhiều, không uống được nước, sốt, lú lẫn, khó thở, buồn ngủ bất thường, vàng da đậm hơn, nước tiểu sẫm rõ, phân bạc màu, tiêu chảy kéo dài hoặc táo bón nhiều ngày. Đây là những dấu hiệu có thể cần được đánh giá trực tiếp, thay vì chỉ xử trí tại nhà.

Ăn uống để giữ sức, không ép ăn quá mức

Ung thư tụy có thể làm rối loạn tiêu hóa và chuyển hóa dinh dưỡng. Tụy bình thường tạo men giúp tiêu hóa thức ăn và tham gia điều hòa đường huyết. Khi chức năng tụy suy giảm, người bệnh có thể đầy bụng, đau sau ăn, tiêu chảy, phân nhờn nổi trên nước, sụt cân hoặc tăng đường huyết. Nghiên cứu cho thấy ung thư tụy có liên quan đến rối loạn đường huyết và giảm albumin, một loại protein trong máu thường được dùng để đánh giá một phần tình trạng dinh dưỡng và viêm [4]. Điều này nhấn mạnh vai trò quan trọng của theo dõi dinh dưỡng trong quá trình điều trị.

Nguyên tắc thực tế là chia thức ăn thành nhiều bữa nhỏ, chọn món mềm, dễ tiêu và giàu năng lượng, giàu đạm nếu người bệnh dung nạp được. Có thể ưu tiên cháo thịt, cá, trứng, sữa hoặc sản phẩm dinh dưỡng theo tư vấn, đậu phụ, sữa chua, súp đặc, khoai, cơm mềm và rau củ nấu chín. Nếu mùi thức ăn gây buồn nôn, nên để thức ăn nguội bớt, tránh mùi dầu mỡ nồng, mở cửa thông thoáng và cho người bệnh ăn từng lượng ít.

Không nên ép người bệnh ăn thật nhiều trong một lần vì điều này dễ làm họ sợ ăn, đầy bụng hoặc nôn. Mục tiêu thực tế hơn là duy trì lượng ăn có thể chịu được, uống đủ dịch theo khả năng và báo bác sĩ khi sụt cân, ăn rất kém hoặc tiêu chảy kéo dài. Nếu phân nhờn, hôi, số lượng nhiều hoặc người bệnh vẫn sụt cân dù đã cố ăn, bác sĩ có thể đánh giá tình trạng thiếu men tụy và cân nhắc thuốc men tụy dùng cùng bữa ăn.

Một số bài viết nghiên cứu về flavonoid, tức các hợp chất có trong thực vật như rau quả, trà hoặc một số thảo dược, ghi nhận tiềm năng chống ung thư trong nghiên cứu cơ chế và phòng thí nghiệm [2]. Tuy nhiên, đây chưa phải là bằng chứng để dùng flavonoid, nước ép, thảo dược hoặc chế độ ăn đặc biệt thay thế phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hay thuốc điều trị đã được chỉ định. Ăn rau quả đa dạng ở mức phù hợp là lựa chọn dinh dưỡng chung an toàn hơn việc dùng liều cao sản phẩm bổ sung.

Duy trì vận động và phục hồi thể lực phù hợp

Người bệnh ung thư tụy thường giảm sức bền do bệnh, đau, ăn kém hoặc tác dụng phụ điều trị. Tuy vậy, nghỉ trên giường quá lâu có thể làm yếu cơ, tăng táo bón, giảm thèm ăn và khiến tinh thần sa sút hơn. Vận động nhẹ nhàng trong giới hạn an toàn, chẳng hạn ngồi dậy, đi lại trong nhà, tập co duỗi tay chân hoặc tập thở chậm, có thể giúp duy trì khả năng tự chăm sóc.

Khái niệm “tiền phục hồi” được khuyến nghị cho người bệnh ung thư tụy từ thời điểm chẩn đoán, bao gồm phối hợp vận động, dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý xã hội [1]. Dù thuật ngữ này thường được nhắc trước điều trị hoặc phẫu thuật, các nguyên tắc của nó cũng hữu ích tại nhà trong suốt hành trình bệnh. Mục tiêu không phải là tập nặng, mà là giúp người bệnh giữ chức năng cơ thể và chuẩn bị tốt hơn cho điều trị.

Gia đình nên khuyến khích nhưng không thúc ép. Có thể chọn thời điểm người bệnh đỡ mệt nhất trong ngày, tập thời gian ngắn rồi nghỉ. Cần ngừng vận động và báo bác sĩ nếu xuất hiện đau ngực, khó thở tăng, choáng váng, ngất, yếu liệt mới xuất hiện hoặc đau tăng rõ. Người vừa phẫu thuật cần tuân thủ riêng hướng dẫn về vết mổ, dẫn lưu, nâng đỡ bụng và mức vận động từ ê kíp phẫu thuật.

Hỗ trợ tâm lý, tổ chức chăm sóc và chuẩn bị khi bệnh thay đổi

Chẩn đoán ung thư tụy thường tạo ra lo lắng lớn vì bệnh có thể tiến triển nhanh, lựa chọn điều trị phức tạp và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống. Nghiên cứu về triển khai tiền phục hồi cho thấy sự phối hợp của nhóm đa chuyên ngành, nguồn lực phù hợp và người điều phối tích cực có ý nghĩa trong hỗ trợ người bệnh [1]. Tại nhà, gia đình có thể áp dụng tinh thần phối hợp này bằng cách duy trì liên lạc giữa người bệnh, người chăm sóc chính, bác sĩ ung bướu, bác sĩ dinh dưỡng, điều dưỡng và chuyên viên giảm nhẹ khi cần.

Người chăm sóc nên lắng nghe nhu cầu của người bệnh, hỏi họ muốn được giúp điều gì và tôn trọng các quyết định phù hợp với khả năng của họ. Có người muốn biết chi tiết về bệnh, có người chỉ muốn biết các việc cần làm trong ngày. Cảm giác buồn, sợ hãi, cáu gắt hoặc mất ngủ có thể xảy ra. Nếu người bệnh buồn bã kéo dài, tuyệt vọng, hoảng loạn, từ chối ăn uống hoàn toàn hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, gia đình cần báo ngay cho nhân viên y tế.

Nên chuẩn bị một sổ theo dõi gồm đơn thuốc, giờ dùng thuốc, triệu chứng, lượng ăn uống, số lần đi tiêu, đường huyết nếu được yêu cầu đo tại nhà và số điện thoại liên hệ của bệnh viện. Việc này đặc biệt hữu ích khi người bệnh có biến chứng cần khám gấp. Với bệnh đã di căn, các biến cố liên quan trực tiếp đến cơ quan có thể dẫn tới nhập viện hoặc cần thủ thuật, làm giảm chất lượng sống [5]. Vì vậy, trao đổi sớm về mục tiêu chăm sóc, xử trí đau, nơi muốn được chăm sóc và khi nào cần cấp cứu có thể giúp gia đình chủ động hơn.

Chăm sóc tại nhà không có nghĩa là gia đình phải tự xoay xở một mình. Hãy trao đổi trực tiếp, thường xuyên với bác sĩ điều trị để xây dựng kế hoạch phù hợp với tình trạng hiện tại, đặc biệt khi triệu chứng thay đổi hoặc người bệnh đang dùng hóa trị, vừa phẫu thuật hay có bệnh đái tháo đường kèm theo.

Nguồn tham khảo

1. Exploring facilitators and barriers to the implementation of prehabilitation for individuals with pancreatic cancer: a survey of healthcare professionals. PMC
2. Leveraging the molecular insights and therapeutic potential of diet-derived-flavonoids against pancreatic ductal adenocarcinoma. PMC
3. Decoding Pancreatic Cancer Pain: From Tumor-Nerve Crosstalk to Targeted Analgesic Strategies. PMC
4. Preoperative Glucose‐to‐Albumin Ratio as a Prognostic Marker for Survival in Pancreatic Cancer Patients Undergoing Pancreatectomy. PMC
5. Severe primary organ-related complications in patients with de novo metastatic cancer: implications for prophylactic local therapy. PMC