Người bệnh ung thư tụy nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư tụy thường nên ưu tiên ăn đủ năng lượng và đủ đạm, chia thành nhiều bữa nhỏ, chọn thực phẩm mềm dễ tiêu và điều chỉnh theo triệu chứng như chán ăn, tiêu chảy, đầy bụng hay đau. Không có một chế độ ăn nào chữa khỏi ung thư tụy, nhưng dinh dưỡng phù hợp có thể giúp hạn chế sụt cân, duy trì sức cơ và hỗ trợ người bệnh chịu đựng tốt hơn phẫu thuật, hóa trị hoặc các điều trị khác.

Vì sao dinh dưỡng đặc biệt quan trọng ở ung thư tụy?

Tụy là cơ quan tạo ra các men tiêu hóa giúp cơ thể hấp thu chất béo, đạm và tinh bột. Khi có khối u tụy, sau phẫu thuật tụy hoặc trong quá trình điều trị, người bệnh có thể bị suy tụy ngoại tiết. Đây là tình trạng tụy không tiết đủ men tiêu hóa, khiến thức ăn không được hấp thu đầy đủ.

Hậu quả có thể là sụt cân, mệt mỏi, teo cơ, phân lỏng hoặc phân nổi trên mặt nước, có váng dầu, mùi nặng, đầy bụng sau ăn. Người bệnh cũng có thể chán ăn vì đau, buồn nôn, thay đổi vị giác, lo âu hoặc mệt do hóa trị. Tổng quan nghiên cứu về ung thư biểu mô tuyến ống tụy cho thấy suy tụy ngoại tiết, rối loạn tiêu hóa, sụt cân, suy mòn, giảm khối cơ và viêm toàn thân thường đi kèm với bệnh, từ đó làm giảm khả năng dung nạp phẫu thuật và điều trị ung thư [5].

Tình trạng dinh dưỡng không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe hằng ngày. Một nghiên cứu ở người bệnh ung thư tụy có thể phẫu thuật ghi nhận các chỉ số dinh dưỡng quanh thời điểm phẫu thuật liên quan đến khả năng duy trì cường độ hóa trị bổ trợ; người duy trì được cường độ thuốc cao hơn có kết quả sống còn tốt hơn trong nghiên cứu này [4]. Ở người bệnh tái phát, chỉ số kết hợp tình trạng dinh dưỡng, miễn dịch và viêm cũng liên quan đến tiên lượng [2]. Điều đó không có nghĩa ăn một món nào đó sẽ thay đổi kết quả điều trị, nhưng nhấn mạnh rằng phát hiện và xử trí suy dinh dưỡng sớm là rất cần thiết.

Nên ăn gì để giữ sức và hạn chế sụt cân?

Mục tiêu chính là ăn được đều đặn, hấp thu được và duy trì cân nặng cùng sức cơ tốt nhất có thể. Mỗi người sẽ cần điều chỉnh khác nhau tùy vị trí khối u, có hay không phẫu thuật, đái tháo đường, mức độ suy tụy, tác dụng phụ của thuốc và sở thích ăn uống.

Trước hết, nên ưu tiên nguồn đạm trong mỗi bữa hoặc bữa phụ. Đạm giúp duy trì cơ bắp, hỗ trợ hồi phục sau can thiệp và giảm tình trạng yếu sức. Các lựa chọn thường dễ áp dụng gồm cá, thịt nạc, thịt gia cầm, trứng, sữa và chế phẩm từ sữa nếu dung nạp được, đậu hũ, đậu đỗ xay mềm. Khi nhai nuốt khó hoặc mau no, có thể chọn cháo thịt cá, súp có trứng, sữa chua, sữa dinh dưỡng, sinh tố có thêm sữa hoặc đậu hũ.

Bên cạnh đạm, người bệnh cần thực phẩm cung cấp năng lượng như cơm, cháo, bún, phở, mì, khoai, bánh mì, yến mạch. Nếu ăn ít nhưng không bị tiêu chảy mỡ nhiều, có thể làm món ăn giàu năng lượng hơn bằng cách thêm sữa, bột dinh dưỡng, dầu thực vật hoặc các loại hạt xay. Tuy nhiên, nếu thức ăn nhiều dầu mỡ làm đau bụng, buồn nôn hoặc đi ngoài phân dầu, cần giảm lượng chất béo trong một lần ăn và trao đổi với bác sĩ về khả năng thiếu men tụy.

Rau quả vẫn hữu ích vì cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ, nhưng nên chọn dạng phù hợp với khả năng tiêu hóa. Người đầy hơi hoặc tiêu chảy có thể dễ chịu hơn khi dùng rau nấu chín mềm, canh, súp, trái cây chín mềm hoặc xay nhuyễn. Không cần ép bản thân ăn thật nhiều rau sống nếu chúng gây khó chịu. Khi táo bón, có thể tăng dần nước uống và thực phẩm có chất xơ mềm, đồng thời vận động nhẹ nếu sức khỏe cho phép.

Nên chia khẩu phần thành nhiều lần trong ngày thay vì cố ăn thật nhiều trong một bữa. Cách này thường hữu ích khi người bệnh mau no, buồn nôn hoặc mệt. Có thể ăn vào thời điểm tỉnh táo, ngon miệng nhất, chẳng hạn sau khi nghỉ ngơi. Thức ăn nguội bớt đôi khi giúp giảm mùi gây buồn nôn trong thời gian hóa trị.

Khi nào cần nghĩ đến men tụy và điều chỉnh chất béo?

Không phải mọi người bệnh ung thư tụy đều phải kiêng chất béo nghiêm ngặt. Chất béo là nguồn năng lượng quan trọng, nhất là khi sụt cân. Vấn đề là cơ thể có hấp thu được hay không. Nếu có các dấu hiệu như tiêu chảy kéo dài, phân nhạt màu, phân bóng dầu, phân nổi, đầy hơi nhiều sau ăn, sụt cân dù vẫn cố gắng ăn, người bệnh cần báo bác sĩ điều trị.

Bác sĩ có thể đánh giá suy tụy ngoại tiết và cân nhắc kê men tụy uống cùng bữa ăn. Men tụy là thuốc hỗ trợ tiêu hóa, không phải thực phẩm chức năng. Khi được kê đúng cách, thuốc có thể giúp hấp thu thức ăn tốt hơn và giảm các triệu chứng khó chịu liên quan đến kém tiêu hóa. Tổng quan hiện có nhấn mạnh ưu tiên lâm sàng là đánh giá kỹ dinh dưỡng, thành phần cơ thể, suy yếu, suy tụy ngoại tiết và áp lực do điều trị, thay vì vội áp dụng các biện pháp chưa được chứng minh như xét nghiệm hệ vi sinh để chọn điều trị [5].

Người bệnh không nên tự cắt hoàn toàn dầu mỡ chỉ vì nghe nói “ung thư phải ăn thanh đạm”. Việc hạn chế quá mức có thể làm thiếu năng lượng và sụt cân nhanh hơn. Thay vào đó, nên theo dõi phản ứng sau ăn và nhận tư vấn riêng từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Nếu có tắc mật, vàng da, đặt ống dẫn lưu mật hoặc đang dùng kháng sinh, việc ăn uống và hấp thu cũng có thể thay đổi, cần được nhóm điều trị theo dõi sát [5].

Nên kiêng hoặc hạn chế những gì?

Điều nên tránh rõ ràng là rượu bia. Rượu có thể làm kích thích đường tiêu hóa, ảnh hưởng gan, làm tăng nguy cơ mất nước và tương tác bất lợi với một số thuốc. Người bệnh cũng nên tránh hút thuốc lá.

Không nên áp dụng các chế độ ăn cực đoan như chỉ uống nước ép, chỉ ăn thực vật sống, nhịn ăn kéo dài, cắt hoàn toàn tinh bột hoặc kiêng toàn bộ thịt cá khi đang sụt cân. Những cách này có thể khiến người bệnh thiếu đạm và năng lượng, trong khi cơ thể đang cần sức để điều trị. Cũng không nên tự dùng liều cao vitamin, thuốc nam, thuốc bắc hay thực phẩm bổ sung với mục đích “diệt tế bào ung thư” mà chưa hỏi bác sĩ, vì có thể gây độc cho gan, tăng nguy cơ chảy máu hoặc ảnh hưởng thuốc điều trị.

Các flavonoid từ thực vật, có trong nhiều rau quả, trà và một số thực phẩm nguồn gốc thực vật, đang được nghiên cứu về cơ chế chống viêm, chống oxy hóa và tác động lên tế bào ung thư tụy [3]. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng được tóm tắt là nghiên cứu cơ chế và tiềm năng điều trị, chưa chứng minh rằng dùng riêng một loại trà, viên chiết xuất hay thực phẩm nào có thể thay thế điều trị chuẩn. Vì vậy, ăn rau quả đa dạng là lựa chọn hợp lý, còn dùng sản phẩm cô đặc cần thận trọng.

Trong thời gian hóa trị hoặc khi bạch cầu giảm, đây là thông tin an toàn chung: nên ăn chín uống sôi, tránh thực phẩm sống hoặc tái, sữa chưa tiệt trùng, thực phẩm để lâu ở nhiệt độ phòng và thức ăn có dấu hiệu ôi thiu. Nếu có đái tháo đường do bệnh tụy, nên hạn chế nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo nhiều đường; nhưng vẫn cần đủ tinh bột theo kế hoạch cá thể hóa, không nên tự cắt hoàn toàn cơm cháo.

Dinh dưỡng, vận động phù hợp sức khỏe và hỗ trợ tinh thần là những phần của chuẩn bị điều trị toàn diện. Hướng dẫn chăm sóc tối ưu cho ung thư tụy được nhắc đến trong nghiên cứu khuyến nghị người bệnh được tiếp cận sớm với chương trình gồm vận động, dinh dưỡng và hỗ trợ tâm lý ngay từ lúc chẩn đoán [1]. Vì mỗi người bệnh có triệu chứng và phác đồ khác nhau, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có thực đơn và cách dùng men tụy phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. Exploring facilitators and barriers to the implementation of prehabilitation for individuals with pancreatic cancer: a survey of healthcare professionals. PMC
2. Clinical Impact of the C-Reactive Protein-Albumin- Lymphocyte Index as a Prognostic Biomarker in Patients With Recurrent Pancreatic Cancer. PMC
3. Leveraging the molecular insights and therapeutic potential of diet-derived-flavonoids against pancreatic ductal adenocarcinoma. PMC
4. Perioperative Nutritional Changes Predict Adjuvant S-1 Dose Intensity in Resectable Pancreatic Cancer. PMC
5. Microbiome Disturbance, Nutritional Vulnerability, and Treatment Tolerance in Pancreatic Ductal Adenocarcinoma: Mechanistic Links and Clinical Readiness. PMC