Ung thư tụy thường di căn tới đâu?

Ung thư tụy thường di căn đến gan, phúc mạc trong ổ bụng và phổi. Ngoài ra, bệnh có thể lan tới hạch bạch huyết ở xa, xương hoặc những vị trí ít gặp hơn, nhưng mỗi người bệnh có thể có kiểu lan tràn khác nhau.

Hiểu đúng về “di căn” trong ung thư tụy

Di căn nghĩa là tế bào ung thư rời khỏi khối u nguyên phát ở tụy, đi theo đường máu, hệ bạch huyết hoặc lan trong ổ bụng để tạo thành khối u mới tại cơ quan khác. Đây khác với tình trạng ung thư phát triển trực tiếp sang mô cạnh bên, chẳng hạn mạch máu lớn, tá tràng, đường mật, dạ dày hoặc các dây thần kinh quanh tụy. Tuy nhiên, các dạng lan tràn này có thể cùng tồn tại.

Thông tin về các vị trí di căn thường gặp dưới đây là kiến thức lâm sàng tổng quát. Các nguồn nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào cơ chế lan tràn và những tình huống hiếm gặp, thay vì thống kê đầy đủ mọi vị trí di căn. Vì vậy, người bệnh không nên tự suy ra rằng mình đã di căn chỉ dựa vào đau, sụt cân hoặc một triệu chứng đơn lẻ.

Ung thư biểu mô tuyến ống tụy, là dạng thường gặp nhất của ung thư tụy, có xu hướng xâm lấn và di căn khá sớm ở một số người bệnh. Một đặc điểm sinh học đáng chú ý là xâm lấn quanh thần kinh, nghĩa là tế bào ung thư bám theo và xâm nhập các dây thần kinh trong hoặc quanh tụy. Tình trạng này được ghi nhận ở phần lớn người bệnh ung thư biểu mô tuyến ống tụy và liên quan với tái phát tại chỗ, di căn xa cũng như đáp ứng điều trị kém hơn [5].

Những nơi ung thư tụy thường lan tới

Gan là vị trí di căn thường gặp nhất trên thực hành lâm sàng. Điều này có liên quan đến đường dẫn lưu máu từ tụy đi qua hệ tĩnh mạch cửa rồi về gan. Di căn gan có thể không gây biểu hiện rõ lúc đầu. Khi tổn thương nhiều hơn, người bệnh có thể mệt, chán ăn, đau tức vùng bụng bên phải, ngứa, vàng da hoặc xét nghiệm chức năng gan bất thường. Tuy nhiên, vàng da cũng có thể do khối u ở đầu tụy chèn ép đường mật, không nhất thiết chứng tỏ đã có di căn gan.

Phúc mạc là lớp màng lót thành bụng và bao phủ nhiều cơ quan trong ổ bụng. Khi tế bào ung thư bong ra từ bề mặt khối u hoặc lan trong dịch ổ bụng, chúng có thể bám vào phúc mạc. Bác sĩ có thể gọi đây là gieo rắc phúc mạc hoặc di căn phúc mạc. Người bệnh có thể bụng to dần do dịch ổ bụng, đầy bụng, nhanh no, đau bụng âm ỉ, táo bón hoặc khó thở nếu dịch nhiều. Dù vậy, các triệu chứng này cũng có nhiều nguyên nhân khác nên cần được thăm khám và chụp chiếu xác định.

Phổi cũng là vị trí có thể gặp. Di căn phổi đôi khi được phát hiện tình cờ trên phim chụp khi người bệnh chưa ho hoặc khó thở. Nếu có triệu chứng, người bệnh có thể ho kéo dài, hụt hơi, đau ngực hoặc mệt hơn. Những biểu hiện này không đặc hiệu, vì viêm phổi, bệnh phổi mạn tính, tràn dịch màng phổi hoặc tác dụng phụ điều trị cũng có thể gây triệu chứng tương tự.

Hạch bạch huyết ở xa có thể chứa tế bào ung thư lan theo hệ bạch huyết. Cần phân biệt hạch vùng gần tụy với hạch ở xa. Hạch cạnh tụy hoặc quanh các mạch máu lớn trong bụng thường được đánh giá khi xác định mức độ lan rộng tại chỗ và lập kế hoạch phẫu thuật. Hạch ở vị trí xa hơn có thể được xem là biểu hiện lan tràn xa tùy vị trí cụ thể và hệ thống phân giai đoạn được áp dụng.

Xương ít gặp hơn các vị trí kể trên nhưng vẫn có thể xảy ra. Di căn xương có thể gây đau xương kéo dài, đau tăng về đêm, đau khi vận động, hoặc đôi khi làm xương yếu đi. Đau lưng ở người bệnh ung thư tụy không luôn đồng nghĩa di căn xương, bởi khối u tụy, tổn thương thần kinh hoặc các bệnh lý cột sống thông thường cũng có thể gây đau.

Vì sao ung thư tụy có thể lan rộng?

Khả năng lan tràn không chỉ phụ thuộc vào kích thước khối u. Nó còn liên quan đến đặc điểm tế bào ung thư, môi trường xung quanh khối u, mạch máu, mạch bạch huyết, thần kinh và hệ miễn dịch của từng người bệnh.

Nghiên cứu về tương tác giữa thần kinh và khối u cho thấy xâm lấn quanh thần kinh không đơn thuần là tế bào ung thư “đi nhờ” theo dây thần kinh. Đây là quá trình tương tác hai chiều giữa tế bào ung thư, sợi thần kinh, mô đệm và các thành phần miễn dịch. Quá trình này có thể góp phần thúc đẩy xâm lấn tại chỗ, di căn xa và kháng điều trị [5]. Đây cũng là một lý do ung thư tụy có thể gây đau bụng lan ra sau lưng ở một số người bệnh, dù mức độ đau không phản ánh chính xác mức độ di căn.

Một số tế bào ung thư có đặc tính giống tế bào gốc hoặc trải qua quá trình thay đổi giúp chúng di chuyển và xâm lấn dễ hơn. Nghiên cứu thực nghiệm trên tế bào ung thư tụy cho thấy các đặc tính này liên quan đến tiến triển di căn và tình trạng kháng hóa trị, xạ trị [2]. Tuy nhiên, kết quả từ nghiên cứu tế bào không thể dự đoán chắc chắn diễn tiến của một cá nhân.

Tình trạng viêm trong cơ thể và môi trường viêm quanh u cũng được quan tâm. Một tổng quan cho thấy một số chỉ số từ công thức máu, như tỷ lệ bạch cầu trung tính trên lympho, có liên quan đến tiên lượng kém hơn ở ung thư tụy [6]. Các chỉ số này chỉ hỗ trợ bác sĩ đánh giá tổng thể, không thể dùng riêng lẻ để kết luận có di căn hay xác định nơi di căn.

Những vị trí hiếm gặp và tình huống cần phân biệt

Ung thư tụy đôi khi có thể xuất hiện ở các vị trí rất không điển hình. Chẳng hạn, một báo cáo ca bệnh mô tả u nhú dạng nhú có tế bào ái toan trong ống tụy di căn đến cả hai buồng trứng [4]. Đây là tình huống hiếm và thuộc một loại u tụy đặc biệt, không có nghĩa rằng buồng trứng là nơi di căn thường gặp của mọi ung thư tụy.

Ngược lại, một khối u phát hiện trong tụy chưa chắc là ung thư bắt đầu từ tụy. Có những trường hợp rất hiếm ung thư buồng trứng di căn đến tụy, gây khó khăn trong chẩn đoán [3]. Vì thế, khi hình ảnh học phát hiện tổn thương ở tụy hoặc ở cơ quan khác, bác sĩ có thể cần kết hợp bệnh sử, xét nghiệm, hình ảnh học và đôi khi sinh thiết để xác định nguồn gốc thật sự của khối u.

Sau phẫu thuật nội soi, tái phát tại vị trí lỗ đưa dụng cụ phẫu thuật vào ổ bụng đã từng được báo cáo, nhưng đây là biến cố hiếm [1]. Hiện tượng này không phải vị trí di căn điển hình và không nên làm người bệnh lo lắng quá mức khi chưa có bằng chứng cụ thể.

Làm sao phát hiện và theo dõi di căn?

Bác sĩ thường đánh giá di căn bằng chụp cắt lớp vi tính có thuốc cản quang, cộng hưởng từ trong một số tình huống, hoặc các phương pháp hình ảnh khác khi cần. Xét nghiệm máu, chức năng gan, tình trạng dinh dưỡng, mức độ đau và khả năng sinh hoạt cũng giúp đánh giá toàn diện. Nếu kết quả hình ảnh chưa rõ, sinh thiết một tổn thương nghi ngờ có thể được cân nhắc khi điều này ảnh hưởng đến lựa chọn điều trị.

Người bệnh nên báo sớm nếu có đau tăng dần, vàng da, bụng to nhanh, nôn nhiều, khó thở, ho dai dẳng, đau xương mới xuất hiện, yếu liệt, sụt cân hoặc mệt kiệt sức. Đây là các dấu hiệu cần được đánh giá, nhưng không tự động xác định là di căn.

Dù ung thư đã di căn, vẫn có nhiều hướng chăm sóc nhằm kiểm soát bệnh và cải thiện chất lượng sống, như điều trị toàn thân, kiểm soát đau, hỗ trợ dinh dưỡng, xử trí tắc mật hoặc tích tụ dịch ổ bụng khi cần. Kế hoạch phù hợp phụ thuộc vị trí lan tràn, thể trạng, loại mô bệnh học, đặc điểm phân tử của khối u và mong muốn của người bệnh. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để hiểu rõ kết quả của riêng mình và lựa chọn hướng theo dõi, điều trị phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Isolated Port-Site Recurrence after Laparoscopic Distal Pancreatectomy for Pancreatic Adenosquamous Carcinoma: A Case Report. PMC
2. N-Acetyl Aspartic Acid (NAA) Attenuates Stemness and Epithelial–Mesenchymal Transition and Enhances Radio- and Chemo-Sensitivity in Pancreatic Ductal Adenocarcinoma. PMC
3. Case Report: A diagnostic dilemma: metachronous pancreatic metastasis from high-grade serous ovarian carcinoma. PMC
4. Metastasis of Pancreatic Intraductal Oncocytic Papillary Neoplasm to the Ovaries. PMC
5. Decoding neuro-tumor interactions in pancreatic cancer: mechanisms, immunosuppressive networks and therapeutic opportunities. PMC
6. Inflammation-Based Hematological Indices (NLR, PLR, LMR) in Pancreatic Cancer: Implications for Laboratory Diagnostics and Clinical Interpretation. PMC