Ung thư hắc tố da giai đoạn cuối: điều cần biết

Ung thư hắc tố da giai đoạn cuối thường được hiểu là bệnh đã lan đến hạch ở xa hoặc các cơ quan khác, còn gọi là ung thư hắc tố tiến triển hay di căn. Đây là tình trạng nghiêm trọng, nhưng không đồng nghĩa mọi người bệnh đều có cùng tiên lượng hoặc không còn lựa chọn điều trị: miễn dịch trị liệu và thuốc nhắm trúng đích đã giúp một số người kiểm soát bệnh lâu dài hơn trước [2][3].

Mỗi trường hợp khác nhau tùy vị trí di căn, tốc độ tiến triển, đặc điểm gen của khối u, sức khỏe nền và mong muốn của người bệnh. Điều quan trọng là được đánh giá bởi bác sĩ ung bướu để xây dựng kế hoạch vừa kiểm soát ung thư, vừa duy trì chất lượng sống.

Hiểu đúng về “giai đoạn cuối” và biểu hiện có thể gặp

Ung thư hắc tố, còn gọi là melanoma, là ung thư xuất phát từ tế bào tạo sắc tố da. Bệnh có thể bắt đầu từ một nốt ruồi hoặc tổn thương da thay đổi màu sắc, kích thước, hình dạng, nhưng cũng có trường hợp không xác định được tổn thương ban đầu. Khi tế bào ung thư lan theo đường bạch huyết hoặc đường máu đến nơi khác trong cơ thể, bệnh được gọi là di căn.

Các vị trí di căn có thể bao gồm hạch bạch huyết, phổi, gan, não, xương, da hoặc mô dưới da. Tùy vị trí, người bệnh có thể nổi hạch, xuất hiện cục dưới da, mệt nhiều, đau, ho kéo dài, khó thở, đau đầu, yếu tay chân, co giật, vàng da hoặc sụt cân. Tuy nhiên, có người gần như không có triệu chứng và chỉ phát hiện tổn thương qua chụp chiếu theo dõi.

Ung thư hắc tố đôi khi có thể lan đến đường tiêu hóa. Di căn ở ruột non thường không có biểu hiện rõ; trong trường hợp hiếm có triệu chứng, người bệnh có thể bị chảy máu tiêu hóa, thiếu máu do mất máu hoặc đau bụng [4]. Báo ngay cho bác sĩ nếu đi ngoài phân đen, nôn ra máu, choáng, mệt lả, đau đầu tăng nhanh, lú lẫn, co giật, khó thở mới xuất hiện hoặc đau ngực. Đây là các dấu hiệu cần được đánh giá khẩn.

“Giai đoạn cuối” trong cách nói thông thường đôi khi khiến người bệnh và gia đình nghĩ rằng chỉ còn chăm sóc giảm nhẹ. Trên thực tế, với ung thư hắc tố di căn, bác sĩ vẫn có thể cân nhắc điều trị toàn thân nhằm làm chậm bệnh, thu nhỏ tổn thương, giảm triệu chứng và kéo dài thời gian sống. Chăm sóc giảm nhẹ vẫn rất cần thiết, nhưng có thể được phối hợp song song với điều trị ung thư chứ không phải chỉ dùng khi đã ngừng điều trị đặc hiệu.

Bác sĩ đánh giá gì trước khi chọn phương án điều trị?

Kế hoạch điều trị cần dựa vào phạm vi lan tràn của bệnh, vị trí tổn thương, triệu chứng hiện có và khả năng có thể phẫu thuật hoặc điều trị tại chỗ. Bác sĩ thường cần xem lại kết quả giải phẫu bệnh, các phim chụp, xét nghiệm máu và tình trạng toàn thân. Một phần quan trọng là xét nghiệm đặc điểm phân tử của khối u, tức tìm các thay đổi gen có thể giúp lựa chọn thuốc nhắm trúng đích.

Các tài liệu hiện nay nhấn mạnh rằng lựa chọn điều trị ngày càng dựa vào loại ung thư, giai đoạn bệnh, khả năng phẫu thuật và các dấu ấn sinh học đã được xác nhận [2]. Với một số dạng ung thư hắc tố hiếm ở niêm mạc, phân tích phân tử cũng được khuyến nghị cân nhắc, vì người bệnh có di căn từng cho thấy lợi ích sống còn tốt hơn khi được điều trị nhắm trúng đích hoặc miễn dịch [6].

Tuổi cao không nên là lý do duy nhất để từ chối điều trị. Ở người lớn tuổi, bác sĩ cần đánh giá kỹ dự trữ thể lực, khả năng tự sinh hoạt, trí nhớ, bệnh đi kèm, dinh dưỡng, các thuốc đang dùng và sự hỗ trợ của gia đình. Dữ liệu thực tế cho thấy thuốc miễn dịch và thuốc nhắm trúng đích vẫn có thể mang lại lợi ích đáng kể ở người cao tuổi, dù việc phải tạm ngừng thuốc, điều chỉnh liều hoặc nhập viện có thể gặp nhiều hơn [1].

Người bệnh nên mang theo danh sách đầy đủ các thuốc đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn, thực phẩm chức năng và thuốc nam. Điều này giúp bác sĩ kiểm tra tương tác thuốc và tránh bỏ sót những bệnh nền như tim mạch, bệnh tự miễn, bệnh gan hoặc thận.

Các phương pháp điều trị thường được cân nhắc

Miễn dịch trị liệu là một thay đổi lớn trong điều trị ung thư hắc tố tiến triển. Nhóm thuốc này giúp hệ miễn dịch nhận diện và tấn công tế bào ung thư tốt hơn bằng cách tác động lên các “điểm kiểm soát” miễn dịch. Một số phác đồ có thể dùng một thuốc hoặc phối hợp thuốc, tùy mức độ nguy cơ, tốc độ bệnh và khả năng chịu đựng điều trị. Các chất ức chế điểm kiểm soát miễn dịch đã tạo ra cải thiện đáng kể và kéo dài về sống còn ở ung thư hắc tố tiến triển [5].

Thuốc nhắm trúng đích là lựa chọn khi khối u có thay đổi gen phù hợp, chẳng hạn nhóm thay đổi liên quan BRAF. Các thuốc này tác động vào tín hiệu giúp tế bào ung thư phát triển, thường được phối hợp theo nguyên tắc nhắm vào BRAF và MEK. Không phải ai cũng có đặc điểm gen phù hợp, do đó xét nghiệm mô u có vai trò thiết thực [1][2].

Phẫu thuật hoặc xạ trị vẫn có thể hữu ích trong một số hoàn cảnh. Ví dụ, bác sĩ có thể cân nhắc can thiệp tại chỗ khi có tổn thương gây đau, chảy máu, chèn ép, nguy cơ gãy xương, hoặc một số ổ di căn cần kiểm soát nhanh. Điều trị thường cần phối hợp giữa bác sĩ ung bướu nội khoa, ngoại khoa, xạ trị, chẩn đoán hình ảnh, giải phẫu bệnh và chăm sóc giảm nhẹ.

Kháng thuốc có thể xảy ra sau một thời gian điều trị. Vì vậy, việc tái khám đúng hẹn, chụp đánh giá đáp ứng và trao đổi về lựa chọn tiếp theo là cần thiết. Thứ tự tối ưu giữa các phương pháp và kết quả dài hạn ở một số nhóm người bệnh vẫn còn là vấn đề đang được nghiên cứu [2].

Theo dõi tác dụng phụ và bảo vệ chất lượng sống

Điều trị có thể gây mệt, phát ban, ngứa, tiêu chảy, thay đổi chức năng gan hoặc tuyến nội tiết. Với miễn dịch trị liệu, hệ miễn dịch đôi khi tấn công nhầm cơ quan lành, gây tác dụng không mong muốn liên quan miễn dịch. Biến chứng tim mạch không thường gặp nhưng có thể nặng, gồm viêm cơ tim, rối loạn nhịp tim, suy tim hoặc bệnh màng ngoài tim [5].

Không nên tự mua thuốc chống tiêu chảy, thuốc giảm đau hay thuốc bổ sung kéo dài mà không báo bác sĩ, đặc biệt khi đang dùng thuốc điều trị ung thư. Hãy liên hệ sớm nếu sốt, tiêu chảy kéo dài, đau bụng, vàng da, khó thở, hồi hộp, đau ngực, phù chân, yếu cơ nhiều, đau đầu bất thường hoặc thay đổi thị lực. Phát hiện sớm giúp bác sĩ xử trí tác dụng phụ trước khi chúng trở nên nghiêm trọng.

Chất lượng sống không chỉ là kết quả chụp chiếu. Trong một nghiên cứu về những người đáp ứng bền vững với miễn dịch trị liệu, đa số nhóm ung thư hắc tố báo cáo không có hoặc chỉ có khó khăn nhẹ trong các lĩnh vực được khảo sát, nhưng một số người vẫn gặp mệt mỏi và khó khăn xã hội kéo dài [3]. Vì vậy, người bệnh nên nói thẳng về đau, mất ngủ, lo âu, giảm khả năng vận động, khó khăn tài chính hoặc gánh nặng chăm sóc.

Về thông tin chung, không có chế độ ăn hay thực phẩm chức năng nào được chứng minh thay thế điều trị ung thư hắc tố giai đoạn tiến triển. Người bệnh nên ưu tiên ăn đủ năng lượng và đạm theo khả năng, uống đủ nước nếu không bị bác sĩ hạn chế, vận động nhẹ khi an toàn, ngủ nghỉ đều và nhận hỗ trợ tâm lý khi cần. Nếu ăn kém, sụt cân hoặc nuốt khó, hãy đề nghị được tư vấn dinh dưỡng.

Cuối cùng, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về mục tiêu quan trọng nhất với bạn, như kiểm soát bệnh, giảm đau, duy trì sự độc lập hay dành thời gian cho gia đình. Một kế hoạch phù hợp cần phản ánh cả đặc điểm ung thư lẫn giá trị, thể trạng và mong muốn riêng của từng người bệnh.

Nguồn tham khảo

1. Management of Melanoma in Advanced Age: A Comprehensive Literature Review of Tumor Biology, Systemic Therapies and Geriatric Challenges. PMC
2. Contemporary Multimodal Management of Cutaneous Malignancies: Surgery, Radiotherapy, Systemic Therapy, Molecular Targeting and Immunotherapy. PMC
3. Quality of life and care experience in durable responders to immune checkpoint inhibitors for advanced or metastatic NSCLC or melanoma. PMC
4. Recurrent Jejunal Melanoma Presenting as Obscure Gastrointestinal Bleeding: A Diagnostic Challenge. PMC
5. Immune Checkpoint Inhibitor-Associated Cardiovascular Toxicity in Melanoma: Current Evidence and Practical Clinical Management. PMC
6. Mucosal melanoma in 1481 patients in the Netherlands. An overview of metastatic patterns, main driver mutations and the efficacy of therapeutic strategies. PMC