Người bệnh ung thư hắc tố da nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư hắc tố da nên ưu tiên ăn đa dạng, đủ năng lượng và giàu đạm để duy trì thể lực, khối cơ và khả năng theo đuổi điều trị. Không có thực phẩm hay chế độ kiêng đặc biệt nào được chứng minh có thể chữa ung thư hắc tố da, vì vậy mục tiêu thực tế là ăn phù hợp với tình trạng dinh dưỡng, triệu chứng và phác đồ điều trị của từng người.

Vì sao dinh dưỡng quan trọng trong ung thư hắc tố da?

Ung thư hắc tố da, còn gọi là melanoma, có cách điều trị phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, khả năng phẫu thuật, đặc điểm khối u và các dấu ấn sinh học. Điều trị có thể gồm phẫu thuật, xạ trị, thuốc miễn dịch hoặc thuốc nhắm trúng đích. Việc lựa chọn không chỉ dựa vào bệnh mà còn cân nhắc sức khỏe tổng thể, bệnh kèm theo, chức năng vận động, nhận thức, tình trạng dinh dưỡng và mong muốn của người bệnh [1], [3].

Dinh dưỡng không thay thế điều trị ung thư, nhưng thiếu ăn kéo dài có thể làm người bệnh mệt hơn, sụt cân, yếu cơ, chậm hồi phục sau phẫu thuật hoặc khó dung nạp thuốc. Một nghiên cứu trên người bệnh melanoma đã di căn ghi nhận chỉ số tiên lượng dinh dưỡng, được tính từ albumin máu và số lượng tế bào lympho, liên quan với thời gian sống còn. Nhóm có chỉ số này từ 52 trở lên có thời gian sống còn dài hơn nhóm dưới 52; mối liên quan vẫn còn sau khi phân tích cùng một số chỉ số viêm khác [2]. Đây là nghiên cứu quan sát, không chứng minh rằng một món ăn cụ thể làm cải thiện tiên lượng. Tuy nhiên, kết quả cho thấy tình trạng dinh dưỡng và miễn dịch đáng được đánh giá, theo dõi nghiêm túc.

Người lớn tuổi càng cần lưu ý. Họ có thể đồng thời gặp suy yếu cơ thể, nhiều bệnh mạn tính, dùng nhiều thuốc hoặc thiếu hỗ trợ trong sinh hoạt, từ đó tăng nguy cơ ăn không đủ và gián đoạn điều trị [1]. Vì vậy, tuổi cao không có nghĩa là phải kiêng khem nghiêm ngặt hơn, mà cần có kế hoạch ăn uống cá thể hóa hơn.

Nên ăn gì để giữ sức trong quá trình điều trị?

Nguyên tắc chung là ăn đủ bữa, đa dạng thực phẩm và ưu tiên những lựa chọn người bệnh dung nạp được. Nếu ăn ít, có thể chia thành nhiều bữa nhỏ thay vì cố ăn một bữa quá nhiều. Khi có buồn nôn, nhanh no hoặc mệt, thức ăn mềm, ít mùi, dễ nuốt thường dễ chấp nhận hơn.

Ưu tiên nguồn đạm trong mỗi bữa. Đạm giúp duy trì cơ bắp, hỗ trợ hồi phục mô sau phẫu thuật và góp phần bảo đảm nhu cầu dinh dưỡng. Người bệnh có thể chọn cá, thịt nạc, trứng, sữa và chế phẩm từ sữa nếu dung nạp, đậu hũ, đậu đỗ. Cách chế biến nên đơn giản như hấp, luộc, kho mềm hoặc xào ít dầu nếu đang khó tiêu. Với người chán ăn, có thể thêm trứng, sữa chua, đậu hũ non hoặc thịt cá băm vào cháo, súp, mì, cơm mềm.

Ăn đủ thực phẩm cung cấp năng lượng. Cơm, cháo, bún, phở, khoai, ngô, bánh mì và yến mạch đều có thể dùng tùy khẩu vị. Không nên tự ý cắt hoàn toàn tinh bột với suy nghĩ “đường nuôi ung thư”. Cơ thể vẫn cần carbohydrate để có năng lượng; việc hạn chế quá mức có thể khiến người bệnh ăn thiếu, sụt cân và mệt mỏi. Nếu có đái tháo đường, cần điều chỉnh lượng và cách chia bữa theo hướng dẫn bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, thay vì bỏ hẳn nhóm này.

Tăng rau quả với mức phù hợp. Rau xanh và trái cây cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất. Nên thay đổi màu sắc thực phẩm, chẳng hạn rau lá xanh, bí đỏ, cà rốt, cà chua, cam, chuối, đu đủ hoặc các loại quả theo mùa. Nếu miệng đau, viêm niêm mạc hoặc tiêu chảy, có thể chuyển sang rau nấu mềm, trái cây chín mềm, gọt vỏ và giảm các loại quá chua, quá nhiều chất xơ thô theo khả năng chịu đựng.

Uống đủ nước nếu không bị bác sĩ hạn chế dịch. Nước lọc, canh, súp, sữa hoặc dung dịch bù nước phù hợp có thể giúp duy trì lượng dịch. Người bệnh bị nôn, tiêu chảy, sốt hoặc ăn uống kém dễ mất nước hơn. Nếu tiểu ít, khát nhiều, chóng mặt, lơ mơ hoặc không thể uống được, cần liên hệ cơ sở điều trị sớm.

Những điều nên hạn chế hoặc tránh

Điều quan trọng không phải là lập danh sách kiêng quá dài mà là tránh những yếu tố có thể làm suy dinh dưỡng, tăng nguy cơ nhiễm trùng, tổn thương gan hoặc tương tác với thuốc.

Trước hết, nên hạn chế rượu bia. Rượu có thể gây mất nước, kích ứng dạ dày, làm nặng buồn nôn, ảnh hưởng giấc ngủ và có thể không phù hợp khi người bệnh đang dùng thuốc điều trị hay có vấn đề về gan. Người bệnh nên hỏi bác sĩ điều trị trước khi uống bất kỳ loại đồ uống có cồn nào.

Nên tránh thuốc lá và khói thuốc. Đây là khuyến nghị sức khỏe chung giúp bảo vệ hô hấp, tuần hoàn và khả năng hồi phục. Người bệnh không nên dùng thuốc lá điện tử thay thế khi chưa trao đổi với nhân viên y tế.

Cần thận trọng với thực phẩm sống hoặc không bảo đảm vệ sinh, đặc biệt khi đang mệt nhiều, bạch cầu thấp theo xét nghiệm, dùng thuốc ảnh hưởng miễn dịch hoặc vừa phẫu thuật. Ví dụ gồm thịt, cá, trứng sống hoặc tái; hải sản sống; sữa chưa tiệt trùng; thức ăn để lâu ở nhiệt độ phòng; rau quả rửa không kỹ. Nên ăn chín uống sôi, rửa tay trước khi chế biến và bảo quản thức ăn đúng cách.

Không nên tự dùng thực phẩm chức năng, thuốc nam, thuốc bắc, nấm dược liệu hoặc liều cao vitamin và chất chống oxy hóa với mục đích “tăng miễn dịch” hay “diệt ung thư”. Một số sản phẩm có thể không rõ thành phần, ảnh hưởng gan thận hoặc tương tác với thuốc miễn dịch và thuốc nhắm trúng đích. Điều này đặc biệt đáng lưu ý vì điều trị melanoma hiện có thể sử dụng các thuốc tác động lên hệ miễn dịch hoặc các đường tín hiệu của khối u [3]. Nếu muốn dùng bất cứ sản phẩm bổ sung nào, hãy mang nhãn sản phẩm đến hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ ung bướu.

Điều chỉnh ăn uống theo triệu chứng và điều trị

Mỗi người có thể gặp vấn đề khác nhau. Khi đang điều trị miễn dịch, một số người có thể bị mệt, chán ăn, tiêu chảy, viêm ruột, phát ban hoặc rối loạn nội tiết. Khi dùng thuốc nhắm trúng đích, cũng có thể có các tác dụng không mong muốn cần được theo dõi. Người bệnh đáp ứng lâu dài với thuốc miễn dịch vẫn có thể gặp các khó khăn kéo dài về chất lượng sống và mệt mỏi, dù nhiều người báo cáo ít hoặc không có vấn đề nghiêm trọng [4]. Vì vậy, ăn uống cần linh hoạt và kết hợp chăm sóc triệu chứng.

Nếu chán ăn hoặc sụt cân, hãy ưu tiên món giàu năng lượng và giàu đạm với lượng nhỏ, ăn nhiều lần trong ngày. Nếu buồn nôn, chọn thức ăn nguội hoặc ấm, ít dầu mỡ, tránh mùi nồng. Nếu tiêu chảy, uống đủ nước, chọn món mềm dễ tiêu và báo bác sĩ nếu tiêu chảy kéo dài, đi ngoài nhiều, có máu, đau bụng hoặc sốt. Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy khi chưa được hướng dẫn, vì tiêu chảy trong điều trị miễn dịch đôi khi cần đánh giá sớm.

Sau phẫu thuật, cơ thể cần đủ đạm và năng lượng để lành vết mổ. Với người cao tuổi, đánh giá dinh dưỡng nên đi cùng đánh giá bệnh kèm theo, thuốc đang dùng, khả năng tự nấu ăn và hỗ trợ từ gia đình [1]. Nếu có sụt cân, nuốt nghẹn, ăn dưới mức thường ngày kéo dài hoặc mệt kiệt sức, bác sĩ có thể giới thiệu chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng khẩu phần cụ thể.

Tóm lại, người bệnh ung thư hắc tố da không cần kiêng thịt, cá, trứng, sữa hay “bỏ đường” một cách cực đoan. Hãy ăn đủ, sạch, đa dạng, hạn chế rượu bia và tránh tự dùng sản phẩm bổ sung chưa được kiểm tra. Mỗi ca bệnh là khác nhau, do đó người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng, nhất là khi đang dùng thuốc miễn dịch, thuốc nhắm trúng đích hoặc có triệu chứng tiêu hóa.

Nguồn tham khảo

1. Management of Melanoma in Advanced Age: A Comprehensive Literature Review of Tumor Biology, Systemic Therapies and Geriatric Challenges. PMC
2. Prognostic Value of the Prognostic Nutritional Index in Patients with Metastatic Melanoma. PMC
3. Contemporary Multimodal Management of Cutaneous Malignancies: Surgery, Radiotherapy, Systemic Therapy, Molecular Targeting and Immunotherapy. PMC
4. Quality of life and care experience in durable responders to immune checkpoint inhibitors for advanced or metastatic NSCLC or melanoma. PMC