Chăm sóc người bệnh ung thư hắc tố da tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư hắc tố da tại nhà tập trung vào tuân thủ điều trị, theo dõi dấu hiệu bất thường, bảo vệ da, duy trì sức khỏe thể chất và hỗ trợ tinh thần. Mỗi người có giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị và nguy cơ tác dụng phụ khác nhau, vì vậy hướng dẫn của bác sĩ điều trị luôn được ưu tiên hơn mọi thông tin chung.

Theo dõi điều trị và tình trạng hằng ngày

Người bệnh nên có một sổ hoặc ứng dụng để ghi lại lịch uống thuốc, ngày tái khám, triệu chứng mới và các câu hỏi muốn trao đổi với bác sĩ. Không tự ý ngừng thuốc, giảm liều, dùng thêm thuốc nam, thực phẩm bổ sung hoặc thuốc không kê đơn, vì một số sản phẩm có thể ảnh hưởng đến điều trị ung thư hoặc che lấp triệu chứng quan trọng.

Nếu người bệnh đang hoặc từng điều trị bằng thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch, cần đặc biệt chú ý đến các tác dụng phụ liên quan đến hệ miễn dịch. Những phản ứng này có thể xuất hiện trong thời gian điều trị, kéo dài sau khi ngừng thuốc hoặc khởi phát muộn. Chúng có thể ảnh hưởng đến da, ruột, gan, phổi, tuyến giáp, tuyến yên, tuyến thượng thận và các cơ quan khác [2]. Vì vậy, không nên nghĩ rằng đã kết thúc truyền thuốc thì mọi nguy cơ đều chấm dứt.

Mỗi ngày, người chăm sóc có thể hỏi người bệnh về mức độ mệt mỏi, đau, khó thở, ho, tiêu chảy, táo bón, buồn nôn, ăn uống, giấc ngủ và tâm trạng. Cũng nên quan sát vùng da có tổn thương, sẹo phẫu thuật hoặc vị trí sinh thiết. Cần liên hệ với cơ sở điều trị khi có triệu chứng mới kéo dài, tăng dần hoặc làm người bệnh không thể sinh hoạt như thường ngày.

Cần đưa người bệnh đi cấp cứu nếu có khó thở đột ngột, đau ngực, lú lẫn, yếu liệt mới xuất hiện, co giật, ngất, sốt cao kèm rét run, nôn ói liên tục, tiêu chảy nhiều, đau bụng dữ dội, vàng da, chảy máu bất thường hoặc phản ứng dị ứng nặng. Đây là hướng dẫn an toàn chung, không thay thế kế hoạch xử trí riêng của bác sĩ.

Chăm sóc da và phòng tổn thương do ánh nắng

Ung thư hắc tố da liên quan đến các tế bào tạo sắc tố trong da. Sau chẩn đoán, bảo vệ da khỏi tia cực tím vẫn rất quan trọng, dù việc chống nắng không thay thế điều trị ung thư. Người bệnh nên hạn chế ở ngoài trời khi nắng mạnh, tìm bóng râm, mặc quần áo che phủ da, đội mũ rộng vành, đeo kính phù hợp và sử dụng kem chống nắng theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Cần thoa lại kem chống nắng khi ở ngoài trời lâu, ra mồ hôi hoặc tiếp xúc với nước.

Không nên sử dụng giường tắm nắng hoặc cố tình phơi nắng để làm da sẫm màu. Nên kiểm tra da định kỳ trong điều kiện đủ sáng, bao gồm da đầu, lưng, lòng bàn chân, kẽ ngón chân, móng và những vùng khó quan sát. Có thể nhờ người thân kiểm tra các vùng này. Hãy báo bác sĩ nếu xuất hiện nốt mới, nốt thay đổi nhanh về kích thước, hình dạng hoặc màu sắc, tổn thương ngứa dai dẳng, chảy máu, loét hoặc không lành.

Một nghiên cứu về kiến thức và hành vi bảo vệ khỏi ánh nắng ở người bệnh hắc tố da nhấn mạnh sự cần thiết của việc đánh giá nguy cơ, nhận thức và thói quen chống nắng trong chăm sóc người bệnh [4]. Điều đó cho thấy chống nắng nên trở thành thói quen lâu dài, không chỉ thực hiện trong vài tuần sau phẫu thuật.

Nếu có vết mổ hoặc vùng da đang lành, giữ sạch và khô theo hướng dẫn, không tự bóc vảy, chà xát hoặc đắp lá. Cần báo bác sĩ khi vết thương sưng đỏ lan rộng, đau tăng, chảy dịch đục, có mùi hôi hoặc người bệnh sốt.

Ăn uống, vận động và nghỉ ngơi

Không có chế độ ăn nào được chứng minh là có thể tự chữa khỏi ung thư hắc tố da. Người bệnh nên ăn đa dạng, ưu tiên thực phẩm giàu đạm phù hợp như cá, trứng, thịt nạc, đậu và các sản phẩm từ sữa nếu dung nạp được; bổ sung rau quả, tinh bột và chất béo lành mạnh theo khả năng ăn uống. Khi buồn nôn, có thể chia thành nhiều bữa nhỏ, ăn chậm và uống đủ nước nếu bác sĩ không yêu cầu hạn chế dịch.

Nếu sút cân, chán ăn, khó nuốt, tiêu chảy kéo dài hoặc có bệnh nền như tiểu đường, suy thận, người bệnh nên được bác sĩ giới thiệu chuyên gia dinh dưỡng. Không tự dùng liều cao vitamin, chất chống oxy hóa hoặc sản phẩm quảng cáo là “tăng miễn dịch”, bởi hiệu quả và độ an toàn trong từng phác đồ có thể khác nhau.

Vận động nhẹ như đi bộ, kéo giãn hoặc tập theo khả năng thường giúp duy trì sức cơ, giấc ngủ và tâm trạng. Tuy nhiên, người bệnh cần nghỉ khi chóng mặt, khó thở, đau nhiều hoặc quá mệt. Sau phẫu thuật, chỉ tăng hoạt động khi được hướng dẫn. Mục tiêu là duy trì sinh hoạt an toàn, không cố gắng quá mức.

Mệt mỏi có thể kéo dài và ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống. Nghiên cứu trên những người bệnh đáp ứng bền vững với điều trị miễn dịch cho thấy dù nhiều người báo cáo ít hoặc không gặp khó khăn nghiêm trọng, một bộ phận vẫn có vấn đề về chất lượng cuộc sống và mệt mỏi [1]. Người chăm sóc nên giúp sắp xếp việc nhà, xen kẽ hoạt động với thời gian nghỉ, thay vì yêu cầu người bệnh cố gắng như trước khi mắc bệnh.

Hỗ trợ tinh thần và sinh hoạt gia đình

Lo lắng bệnh tái phát, sợ tác dụng phụ, khó quay lại công việc hoặc áp lực chi phí là những vấn đề thường gặp ở người sống lâu dài sau điều trị hắc tố da [2][3]. Người nhà nên lắng nghe, tránh nói rằng người bệnh “phải suy nghĩ tích cực” hoặc so sánh với trường hợp khác. Hãy hỏi họ cần giúp việc cụ thể nào, chẳng hạn đưa đi tái khám, chuẩn bị bữa ăn, ghi lại triệu chứng hoặc hỗ trợ chăm sóc con cái.

Có thể khuyến khích người bệnh duy trì những hoạt động mang lại ý nghĩa như gặp bạn bè, đọc sách, nghe nhạc, thiền nhẹ hoặc tham gia nhóm hỗ trợ. Nếu buồn bã, mất ngủ, hoảng sợ, mất hứng thú kéo dài hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, cần báo ngay cho bác sĩ và tìm hỗ trợ tâm lý chuyên môn.

Các vấn đề về khả năng làm việc, tình dục, sinh sản và kế hoạch gia đình cũng nên được trao đổi thẳng thắn. Đây là một phần của chăm sóc lâu dài, không phải chuyện phụ. Một số tác dụng phụ nội tiết có thể kéo dài và cần điều trị thay thế hormone lâu dài [2].

Chuẩn bị cho lần tái khám

Trước mỗi lần tái khám, nên mang theo danh sách tất cả thuốc đang dùng, kết quả xét nghiệm nếu có, nhật ký triệu chứng và câu hỏi của gia đình. Hãy hỏi rõ mục đích của từng thuốc, dấu hiệu nào cần gọi bệnh viện, lịch kiểm tra da và lịch chụp chiếu hoặc xét nghiệm tiếp theo.

Chăm sóc tại nhà không nhằm thay thế bác sĩ mà giúp phát hiện sớm vấn đề và hỗ trợ người bệnh duy trì chất lượng cuộc sống. Các nghiên cứu cho thấy người sống lâu sau điều trị hắc tố da vẫn có thể gặp tác dụng phụ mạn tính, gánh nặng tâm lý và tài chính, dù tình trạng ung thư được kiểm soát [2][3]. Vì vậy, gia đình nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về kế hoạch chăm sóc riêng, đặc biệt khi người bệnh đang dùng thuốc miễn dịch, vừa phẫu thuật hoặc xuất hiện bất kỳ triệu chứng mới nào.

Nguồn tham khảo

1. Quality of life and care experience in durable responders to immune checkpoint inhibitors for advanced or metastatic NSCLC or melanoma. PMC
2. Cancer survivorship in malignant melanoma. PMC
3. Impact of Acute and Chronic Adverse Events on Quality of Life in Cutaneous Melanoma. PMC
4. Development and Preliminary Psychometric Evaluation of a Melanoma Risk, Knowledge and Protective Behavior Questionnaire for Serbian Patients. PMC