Liệu pháp miễn dịch trong ung thư tuyến giáp: những điều người bệnh nên biết

Nếu bạn hoặc người thân đang tìm hiểu về ung thư tuyến giáp, có thể bạn đã nghe nói tới "liệu pháp miễn dịch" (immunotherapy). Đây là hướng điều trị đang được nghiên cứu nhiều, dựa trên ý tưởng dùng chính hệ miễn dịch của cơ thể để nhận diện và tấn công tế bào ung thư. Bài viết này giúp bạn hiểu bức tranh chung một cách dễ tiếp cận, dựa trên các nghiên cứu hiện có.

Vì sao lại nghĩ tới liệu pháp miễn dịch cho tuyến giáp?

Phần lớn ung thư tuyến giáp thể biệt hóa (differentiated thyroid cancer) có diễn tiến tương đối thuận lợi. Tuy nhiên, một số ít người bệnh có di căn xa và dần mất khả năng bắt i-ốt phóng xạ, khiến phương pháp điều trị bằng i-ốt không còn hiệu quả (gọi là "kháng i-ốt phóng xạ") [1].

Khi rơi vào tình huống này, các lựa chọn có thể bao gồm theo dõi sát nếu bệnh tiến triển chậm, các can thiệp tại chỗ, hoặc điều trị toàn thân bằng thuốc ức chế tyrosine kinase (tyrosine kinase inhibitors). Một số thuốc nhắm trúng đích theo đột biến gen cũng đã được chấp thuận cho các trường hợp phù hợp [1]. Trong bối cảnh đó, các nhà khoa học đang quan tâm nhiều tới việc kết hợp thuốc ức chế tyrosine kinase với thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (immune checkpoint inhibitors), dù hướng này vẫn cần thêm nghiên cứu [1].

Hệ miễn dịch và khối u tuyến giáp "đối thoại" với nhau

Xung quanh khối u có một môi trường gọi là vi môi trường miễn dịch của khối u (tumor immune microenvironment, viết tắt TIME). Đây là nơi tế bào ung thư và tế bào miễn dịch tương tác qua lại với nhau [5][9].

Nhiều nghiên cứu cho thấy tế bào ung thư có thể lợi dụng và điều khiển môi trường này để "lẩn tránh" hệ miễn dịch, dẫn tới việc trốn thoát khỏi sự giám sát và có thể kháng điều trị [9]. Chính hiểu biết về cơ chế lẩn tránh đó đã mở đường cho các liệu pháp nhằm chặn những "đường thoát" này [9]. Các công cụ hiện đại như giải trình tự đơn tế bào và phiên mã không gian đang giúp mô tả rõ hơn sự phức tạp và khác biệt của môi trường miễn dịch giữa các loại ung thư [5].

Điểm kiểm soát miễn dịch là gì?

Bạn có thể hình dung "điểm kiểm soát miễn dịch" như những "công tắc" điều hòa hoạt động của tế bào miễn dịch. Một trục quan trọng là PD-1/PD-L1, vốn được biết đến trong liệu pháp miễn dịch điều trị ung thư [4]. Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch hoạt động bằng cách tác động lên những công tắc này để giúp hệ miễn dịch hoạt động mạnh hơn với tế bào ung thư.

Điều thú vị là các phân tử điểm kiểm soát miễn dịch còn có liên quan tới điều hòa chuyển hóa và phản ứng viêm trong cơ thể, và đang được nghiên cứu thêm ở nhiều bệnh lý khác ngoài ung thư [4].

Những hướng nghiên cứu mới hơn

Một hướng đang được khám phá là liệu pháp tế bào CAR-T. Trong ung thư tuyến giáp thể tiến triển, tế bào ung thư có thể mất dần các "dấu ấn bề mặt" đặc trưng, khiến hệ miễn dịch khó nhận diện, gọi là hiện tượng mất kháng nguyên (antigen loss) [7].

Các nhà nghiên cứu đã thử nhắm vào thụ thể hormone kích thích tuyến giáp (TSHR) và nhận thấy trong mô hình thí nghiệm và trên chuột, việc dùng thuốc để "tái biệt hóa" khối u có thể khôi phục dấu ấn này và giúp khối u đáp ứng trở lại với liệu pháp CAR-T [7]. Đây là kết quả từ nghiên cứu tiền lâm sàng, tức là chưa phải phương pháp điều trị thường quy cho người bệnh.

Tác dụng phụ trên tuyến giáp và nội tiết: điều cần lưu ý

Một khía cạnh quan trọng: liệu pháp miễn dịch có thể ảnh hưởng tới chính chức năng tuyến giáp. Rối loạn chức năng tuyến giáp liên quan tới thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch đã được ghi nhận, ví dụ ở người bệnh ung thư phổi dùng các thuốc này [3].

Cơ chế có thể phức tạp hơn ta tưởng. Một nghiên cứu gợi ý rằng PD-L1 trong tế bào tuyến giáp có vai trò bảo vệ tế bào khỏi căng thẳng do cytokine gây ra, nên độc tính trên tuyến giáp khi dùng thuốc có thể vừa do miễn dịch tấn công, vừa do bản thân tế bào dễ tổn thương hơn [6].

Ngoài tuyến giáp, các tác dụng phụ nội tiết khác cũng được quan tâm. Ví dụ, hạ natri máu nặng khi dùng thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch có thể liên quan tới các biến cố bất lợi nội tiết, trong đó phần lớn các trường hợp được phân loại là liên quan tới trục thượng thận [8].

Sức khỏe tổng thể ảnh hưởng tới điều trị

Tình trạng sức khỏe chung của bạn cũng đóng vai trò. Một phân tích dữ liệu bệnh viện quy mô lớn cho thấy người bệnh ung thư đầu cổ và tuyến giáp có nhiều bệnh lý đi kèm thì khả năng gặp biến cố nặng trong quá trình nằm viện cao hơn [2]. Trong nghiên cứu đó, hóa trị hoặc liệu pháp miễn dịch gắn với nguy cơ biến cố cao hơn so với phẫu thuật và xạ trị [2]. Điều này cho thấy giá trị của việc chuẩn bị sức khỏe kỹ trước khi bắt đầu điều trị, bao gồm cả tối ưu hóa thể trạng [2].

Tóm lại

Liệu pháp miễn dịch trong ung thư tuyến giáp là lĩnh vực đang phát triển, với nhiều hướng như thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch, kết hợp với thuốc nhắm đích, và các phương pháp mới như CAR-T còn ở giai đoạn nghiên cứu [1][5][7][9]. Cùng với tiềm năng, các nghiên cứu cũng nhấn mạnh tới việc theo dõi tác dụng phụ, nhất là trên tuyến giáp và hệ nội tiết [3][6][8].

Mỗi người bệnh có tình trạng riêng, vì vậy đây là những thông tin để tham khảo, không thay thế cho tư vấn y khoa. Nếu bạn quan tâm tới liệu pháp miễn dịch hoặc lo lắng về tác dụng phụ, hãy trao đổi cởi mở với bác sĩ chuyên khoa để cùng lựa chọn hướng phù hợp nhất với bạn.

Bối cảnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, ung thư tuyến giáp là một bệnh ung thư phổ biến và nằm trong ba loại ung thư được ghi nhận nhiều nhất ở nữ giới theo số ca mắc. Trong bối cảnh năm 2024, cả nước ghi nhận 177.404 ca ung thư mới, 111.015 ca tử vong và 404.153 người sống với bệnh trong vòng 5 năm. Tuy nhiên, chưa có số liệu riêng trong thống kê này cho ung thư tuyến giáp.

Hướng dẫn của Bộ Y tế cho biết ung thư tuyến giáp thường được phát hiện khi người bệnh thấy khối ở cổ hoặc tình cờ qua siêu âm. Khàn tiếng, khó nuốt, khó thở, hạch cổ hoặc khối u lớn nhanh cũng cần được thăm khám. Bệnh được chia thành nhiều thể, trong đó thể biệt hóa chiếm khoảng 90 phần trăm và thường tiến triển chậm, còn thể không biệt hóa tiến triển nhanh và tiên lượng xấu. Chẩn đoán có thể cần siêu âm vùng cổ, chọc hút kim nhỏ và đánh giá giai đoạn theo hệ thống TNM.

Nếu đang tìm hiểu liệu pháp miễn dịch, người bệnh nên mang đầy đủ kết quả xét nghiệm, giải phẫu bệnh và hình ảnh học đến cơ sở chuyên khoa ung bướu để được xác định loại bệnh, giai đoạn và hướng điều trị phù hợp. Hãy hỏi bác sĩ về khả năng áp dụng phương pháp này trong trường hợp cụ thể, cũng như quyền lợi và mức chi trả của bảo hiểm y tế.

Nguồn tham khảo

1. How to manage radioiodine-refractory thyroid cancer in the era of precision medicine. PMC
2. The Impact of Comorbidity on Severe Procedure-Coded Inpatient Events in Head and Neck Cancer and Thyroid Cancer Hospitalizations in Germany: A Nationwide DRG Analysis, 2005–2021. PMC
3. Immune checkpoint inhibitor-related thyroid dysfunction during treatment of lung cancer: a disproportionality analysis based on the FDA adverse event reporting system. PMC
4. Immune checkpoints and immunoregulation in metabolic diseases and cancers: pathological mechanisms and therapeutic potential. PMC
5. The tumor immune microenvironment of thyroid cancer and colorectal cancer: cellular crosstalk and therapeutic implications. PMC
6. Cell-intrinsic functions of PD-L1 activate autophagy and prevent cytokine-induced apoptosis. PMC
7. Redifferentiation-enabled TSHRCART cells overcome antigen loss in aggressive thyroid cancers. PMC
8. Immune checkpoint inhibitor-associated severe hyponatremia: evidence mapping of SIADH-like phenotypes and endocrine immune-related adverse events. PMC
9. Thyroid Cancer: From Potential Drivers to Real Modulators. PMC