Khi nào cần đi khám và chuẩn bị gì

Đi khám sớm khi có dấu hiệu bất thường giúp tìm nguyên nhân kịp thời, nhưng một triệu chứng không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư. Điều quan trọng là nhận ra tình huống cần cấp cứu, tình huống nên đặt lịch khám sớm, đồng thời chuẩn bị thông tin đầy đủ để buổi khám hiệu quả hơn.

Khi nào cần đến cơ sở y tế ngaySao chép liên kết

Một số biểu hiện cần được đánh giá khẩn cấp vì có thể liên quan đến vấn đề cấp tính, dù nguyên nhân có thể không phải ung thư. Hãy đến khoa cấp cứu hoặc cơ sở y tế gần nhất nếu có:

• Đau dữ dội xuất hiện đột ngột, đặc biệt ở bụng, ngực, đầu hoặc vùng cổ.
• Khó thở, thở gấp, đau ngực, tím tái, ngất hoặc gần ngất.
• Nôn nhiều, không thể ăn uống, bụng căng nhanh hoặc sức khỏe suy giảm rõ rệt.
• Chảy máu nhiều, chẳng hạn ra máu âm đạo nhiều, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hay ho ra máu.
• Yếu liệt, tê bì một bên cơ thể, đau đầu mới dữ dội, nhìn đôi, lú lẫn hoặc co giật.
• Vàng da mới xuất hiện, sưng nhanh một bên tay chân, hoặc đau xương liên tục kèm suy kiệt.
• Người đang điều trị ung thư có triệu chứng mới diễn tiến nhanh, ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt hoặc khiến gia đình lo lắng.

Các dấu hiệu trên không khẳng định ung thư. Chẳng hạn, đau bụng dữ dội, khó thở, nôn nhiều hay ngất có thể do nhiều bệnh lý cấp cứu khác nhau. Tuy vậy, không nên chờ xem triệu chứng có tự hết hay không khi tình trạng đang nặng lên [1].

Người đã điều trị ung thư cũng cần liên hệ sớm với cơ sở điều trị nếu có khối mới, đau khu trú tăng dần, ho kéo dài, khó thở, đau xương liên tục, yếu hoặc tê một bên cơ thể, vàng da hay sụt cân không chủ ý. Những biểu hiện này không đồng nghĩa chắc chắn tái phát, nhưng không nên đợi đến lịch hẹn định kỳ nếu chúng kéo dài hoặc tiến triển [5].

Khi nào nên đặt lịch khám sớmSao chép liên kết

Nên hẹn khám trong thời gian gần nếu một triệu chứng kéo dài, tái diễn thường xuyên, tăng dần hoặc khác rõ rệt so với trạng thái thường ngày. Không cần chờ đến khi đau nhiều, bởi dấu hiệu sớm đôi khi chỉ là cảm giác khó chịu nhẹ [1].

Một số ví dụ thường gặp gồm:

• Ở vú: khối mới ở vú hoặc nách, thay đổi kích thước hay hình dạng một bên vú, da lõm hoặc dày lên, đỏ, phù kiểu vỏ cam, núm vú mới tụt vào, loét, hoặc tiết dịch bất thường. Dịch có máu hay chỉ tiết ở một bên cần được chú ý. Đau vú đơn thuần thường không đồng nghĩa với ung thư, nhưng đau khu trú, dai dẳng hoặc đi kèm khối bất thường vẫn cần được đánh giá [2], [3].

• Ở vùng đầu, cổ và vòm họng: nghẹt mũi kéo dài, nhất là một bên, chảy máu mũi tái diễn, ù tai hoặc nghe kém một bên, nổi hạch cổ cứng hay to dần, khàn tiếng, nuốt vướng, đau họng kéo dài, đau đầu dai dẳng, tê mặt hoặc nhìn đôi [4]. Nhiệt miệng, viêm họng, trào ngược, bệnh răng lợi và nhiễm trùng cũng có thể gây triệu chứng giống ung thư đầu cổ. Vì vậy, không chủ quan nhưng cũng không tự kết luận bệnh chỉ từ một dấu hiệu [6].

• Ở đường tiêu hóa: nuốt vướng, nuốt đau, chán ăn kéo dài, nôn nhiều, đau bụng không rõ nguyên nhân, sụt cân không chủ ý hoặc tình trạng ăn uống ngày càng khó khăn. Với ung thư thực quản, phát hiện sớm có ý nghĩa vì tổn thương còn khu trú thường có nhiều lựa chọn điều trị hơn [8].

• Ở hệ tiết niệu và sinh dục: thay đổi tiểu tiện kéo dài cần được khám, nhất là ở người lớn tuổi hoặc có tiền sử gia đình đáng lưu ý. Tuy nhiên, triệu chứng tiểu tiện không tự động có nghĩa là ung thư tiền liệt tuyến, vì phì đại lành tính tuyến tiền liệt cũng thường gặp [12].

• Sau điều trị ung thư: một khối mới ở vùng từng phẫu thuật, thành ngực, nách hoặc trên xương đòn; vùng da đỏ kéo dài, loét hay dày lên; sưng một bên tay; đau mới xuất hiện và không giảm cần được báo cho bác sĩ [5].

Nên đi khám sớm hơn nếu có người thân ruột thịt từng mắc ung thư vú, buồng trứng, đại trực tràng, dạ dày, tiền liệt tuyến hoặc nhiều người trong gia đình mắc ung thư qua nhiều thế hệ. Tiền sử gia đình không có nghĩa một người chắc chắn mắc bệnh, nhưng có thể ảnh hưởng đến kế hoạch theo dõi, tầm soát hoặc tư vấn di truyền [1], [12], [13].

Hiểu đúng về khám tầm soát và khám chẩn đoánSao chép liên kết

Tầm soát là kiểm tra ở người chưa có triệu chứng rõ ràng, nhằm phát hiện tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư ở giai đoạn sớm. Khám chẩn đoán là đánh giá khi đã có triệu chứng hoặc kết quả xét nghiệm, hình ảnh bất thường cần làm rõ [2], [8].

Hai việc này có mục tiêu khác nhau. Ví dụ, một người không có bất thường ở vú có thể được tư vấn tầm soát theo tuổi và nguy cơ cá nhân. Ngược lại, khi đã sờ thấy khối ở vú hoặc có tiết dịch núm vú, bác sĩ sẽ chỉ định khám chẩn đoán. Việc chụp X quang tuyến vú, siêu âm, cộng hưởng từ hay sinh thiết phụ thuộc vào tuổi, mô tuyến vú, tiền sử gia đình, tiền sử sinh thiết và triệu chứng hiện tại [2], [9].

Không phải loại ung thư nào cũng có chương trình tầm soát áp dụng giống nhau cho mọi người. Với ung thư vòm họng và nhiều ung thư đầu cổ, khám sớm khi có dấu hiệu nghi ngờ thường thực tế hơn tầm soát đại trà [4], [6]. Với người có nguy cơ cao, bác sĩ có thể đề nghị theo dõi khác với người có nguy cơ trung bình. Vì thế, không nên tự mua xét nghiệm hoặc nội soi chỉ vì lo lắng, nhưng cũng không nên bỏ qua lời khuyên kiểm tra thêm từ bác sĩ.

Nên khám ở đâu và gặp chuyên khoa nàoSao chép liên kết

Khi có triệu chứng mới, có thể bắt đầu từ bác sĩ đa khoa, bác sĩ gia đình hoặc chuyên khoa phù hợp với vị trí triệu chứng. Sau đó, nếu cần, người bệnh sẽ được chuyển đến cơ sở có chuyên khoa ung bướu và khả năng chẩn đoán đầy đủ.

Ví dụ, bất thường ở vú có thể khám sản phụ khoa, ngoại khoa hoặc ung bướu. Khàn tiếng, hạch cổ, nghẹt mũi một bên, ù tai hay nuốt vướng nên khám tai mũi họng hoặc ung bướu. Bác sĩ tai mũi họng có thể khám vùng họng, thanh quản, mũi xoang và hạch cổ; khi cần có thể nội soi mềm qua mũi để quan sát các vùng sâu [6]. Triệu chứng tiêu hóa có thể cần khám tiêu hóa, còn các vấn đề về máu có thể được đánh giá bởi chuyên khoa huyết học.

Khi lựa chọn nơi khám, nên ưu tiên cơ sở có bác sĩ chuyên khoa, phương tiện chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm, nội soi hoặc sinh thiết phù hợp. Sinh thiết là lấy một phần mô hoặc tế bào để xét nghiệm dưới kính hiển vi, thường giúp xác định bản chất tổn thương. Không nên tự chẩn đoán chỉ dựa vào sờ thấy hạch, một kết quả siêu âm hoặc một chỉ số xét nghiệm đơn lẻ. Với hạch cổ, chẩn đoán cuối cùng đôi khi vẫn cần sinh thiết dưới hướng dẫn siêu âm [4].

Chuẩn bị trước buổi khám để tránh bỏ sót thông tinSao chép liên kết

Sự chuẩn bị giúp bác sĩ hiểu nhanh hơn về diễn tiến bệnh và hạn chế phải làm lại những xét nghiệm không cần thiết. Có thể mang theo:

• Giấy tờ tùy thân, thẻ bảo hiểm y tế và giấy chuyển tuyến nếu có.
• Tất cả kết quả cũ theo thứ tự thời gian, gồm xét nghiệm máu, siêu âm, phim chụp, kết quả nội soi, giải phẫu bệnh, đơn thuốc và giấy ra viện.
• Đĩa hoặc tệp hình ảnh chụp trước đây nếu cơ sở đã cung cấp.
• Danh sách thuốc, thực phẩm bổ sung, thuốc nam hoặc thuốc không kê đơn đang dùng. Ghi rõ tên, liều lượng và thời điểm dùng nếu nhớ được.
• Thông tin bệnh nền, dị ứng thuốc, các lần phẫu thuật, xạ trị hoặc điều trị ung thư trước đó.
• Tiền sử gia đình: ai từng mắc ung thư, ung thư loại gì, được chẩn đoán ở độ tuổi nào nếu biết. Thông tin này đặc biệt hữu ích khi trong gia đình có nhiều người mắc ung thư dạ dày, vú, buồng trứng, tụy, đại trực tràng hoặc tiền liệt tuyến [12], [13].

Trước khi đi, nên ghi ngắn gọn triệu chứng bắt đầu từ khi nào, xuất hiện liên tục hay từng đợt, điều gì làm nặng hơn hoặc giảm bớt, có sốt, chảy máu, sụt cân hay thay đổi ăn ngủ không. Nếu có thể, một người thân đi cùng sẽ giúp ghi nhớ thông tin và hỗ trợ tinh thần.

Những câu hỏi nên hỏi và cách giữ bình tĩnh khi chờ kết quảSao chép liên kết

Người bệnh và gia đình có thể hỏi bác sĩ:

1. Triệu chứng này có thể liên quan đến những nguyên nhân nào?
2. Cần làm xét nghiệm, chụp hình hay thủ thuật gì, nhằm mục đích gì?
3. Có cần sinh thiết không, và khi nào có kết quả?
4. Trong lúc chờ, dấu hiệu nào cần liên hệ lại ngay?
5. Có cần gặp chuyên khoa ung bướu hay chuyên khoa khác không?
6. Tiền sử gia đình có làm thay đổi kế hoạch theo dõi không? Có nên tư vấn di truyền không?
7. Lịch tái khám hoặc bước tiếp theo là gì?

Chờ kết quả thường gây lo âu. Có thể giữ bình tĩnh hơn bằng cách tập trung vào việc kiểm soát được: lưu lại lịch hẹn, chuẩn bị hồ sơ, nhờ người thân hỗ trợ và ghi câu hỏi cần hỏi. Hạn chế tìm kiếm quá nhiều thông tin không rõ nguồn hoặc so sánh triệu chứng của mình với người khác. Phần lớn bất thường không phải ung thư, nhưng chỉ khám trực tiếp và xét nghiệm phù hợp mới giúp làm rõ nguyên nhân [3], [6].

Mỗi người bệnh là một trường hợp riêng, với triệu chứng, nguy cơ, bệnh nền và hoàn cảnh khác nhau. Khi có dấu hiệu đáng lo hoặc kết quả bất thường, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để có kế hoạch khám, theo dõi và xử trí phù hợp.

Hướng dẫn chi tiết theo từng loại ung thưSao chép liên kết

Nguồn tham khảoSao chép liên kết

Nội dung tổng hợp từ các bài đã biên soạn trên Ung Thư Info (gốc từ Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ và tài liệu y khoa):

• Dấu hiệu ung thư buồng trứng giai đoạn đầu là gì?
• Ung thư vú có tái phát không và làm sao theo dõi?
• Các xét nghiệm chẩn đoán ung thư vú
• Tầm soát và phát hiện sớm ung thư vú như thế nào?
• Tầm soát và phát hiện sớm ung thư vòm họng như thế nào?
• Tầm soát và phát hiện sớm ung thư đầu cổ như thế nào?
• Tầm soát và phát hiện sớm ung thư thực quản như thế nào?
• Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây ung thư tiền liệt tuyến
• Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây ung thư dạ dày