Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây ung thư tiền liệt tuyến

Ung thư tiền liệt tuyến thường không có một nguyên nhân duy nhất, rõ ràng ở từng người. Bệnh hình thành khi các tế bào của tuyến tiền liệt tích lũy những thay đổi bất thường trong vật chất di truyền, rồi phát triển mất kiểm soát; tuổi tác, tiền sử gia đình, yếu tố di truyền và một số đặc điểm sức khỏe có thể làm nguy cơ này tăng lên.

Điều quan trọng là “yếu tố nguy cơ” không đồng nghĩa với chắc chắn mắc bệnh. Nhiều người có yếu tố nguy cơ nhưng không bị ung thư, trong khi một số người mắc bệnh lại không nhận thấy yếu tố nguy cơ đặc biệt nào.

Ung thư tiền liệt tuyến hình thành như thế nào?

Tuyến tiền liệt là một tuyến nhỏ nằm dưới bàng quang, bao quanh đoạn đầu của niệu đạo ở nam giới. Tuyến này tạo ra một phần dịch tinh dịch. Ung thư xuất hiện khi một hoặc nhiều tế bào trong tuyến tiền liệt có thay đổi gen khiến chúng không còn tuân theo cơ chế kiểm soát tăng trưởng bình thường của cơ thể.

Thông thường, cơ thể có những cơ chế sửa chữa tổn thương DNA, tức vật chất mang thông tin di truyền trong tế bào. Khi các tổn thương này không được sửa chữa đầy đủ, tế bào có thể tiếp tục nhân lên và tích lũy thêm bất thường. Qua thời gian, một cụm tế bào bất thường có thể trở thành ung thư. Tuy nhiên, quá trình này phức tạp và có thể kéo dài, nên y học thường không thể xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh ở một cá nhân cụ thể.

Nội tiết tố nam, đặc biệt là androgen, có vai trò trong hoạt động của tế bào tiền liệt tuyến. Điều này giải thích vì sao các phương pháp làm giảm tác động của androgen được dùng trong điều trị một số trường hợp ung thư tiền liệt tuyến. Tuy vậy, việc có nội tiết tố nam không có nghĩa là sẽ gây ung thư; đây là một phần sinh lý bình thường của cơ thể nam giới.

Ung thư tiền liệt tuyến cũng không được xem là bệnh lây truyền qua quan hệ tình dục, không lây khi tiếp xúc thông thường và không phải do một lần quan hệ tình dục hay một hành vi đơn lẻ gây ra.

Những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất

Tuổi cao là yếu tố nguy cơ nổi bật. Khi tuổi tăng, tế bào đã trải qua nhiều lần phân chia hơn và có nhiều thời gian hơn để tích lũy các thay đổi di truyền. Vì vậy, ung thư tiền liệt tuyến thường được phát hiện ở người lớn tuổi hơn là ở người trẻ. Dù vậy, các triệu chứng tiểu tiện ở tuổi cao không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư, vì phì đại lành tính tuyến tiền liệt cũng rất thường gặp.

Tiền sử gia đình là yếu tố cần được lưu ý. Nếu cha, anh em ruột hoặc nhiều người thân cùng huyết thống từng mắc ung thư tiền liệt tuyến, đặc biệt nếu được chẩn đoán khi còn tương đối trẻ, nguy cơ của một người có thể cao hơn. Gia đình cũng nên chú ý khi có nhiều trường hợp ung thư vú, buồng trứng, tụy hoặc một số ung thư khác, vì đôi khi các ung thư này liên quan đến đột biến gen có thể di truyền.

Một số thay đổi gen di truyền có thể làm tăng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến hoặc khiến bệnh có xu hướng tiến triển mạnh hơn. Không phải ai có người thân mắc bệnh cũng mang gen nguy cơ, và không phải ai mang gen nguy cơ cũng chắc chắn mắc ung thư. Tuy nhiên, trong gia đình có nhiều người bị ung thư, bác sĩ có thể cân nhắc tư vấn di truyền để đánh giá kỹ hơn.

Nguồn gốc tổ tiên và đặc điểm dân số cũng có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh ở một số cộng đồng. Sự khác biệt này có thể do sự kết hợp giữa yếu tố gen, môi trường sống, khả năng tiếp cận khám sàng lọc và chăm sóc y tế. Vì vậy, không nên tự đánh giá nguy cơ chỉ dựa vào một đặc điểm đơn lẻ, mà cần xem xét toàn bộ tiền sử cá nhân và gia đình.

Viêm mạn tính, bệnh ruột viêm và những yếu tố đang được nghiên cứu

Viêm kéo dài trong cơ thể là một hướng nghiên cứu đáng chú ý. Viêm mạn tính có thể tạo ra các chất gây tổn thương DNA, làm tăng stress oxy hóa và ảnh hưởng đến hệ miễn dịch. Về mặt lý thuyết, các quá trình này có thể góp phần tạo điều kiện cho tế bào ung thư phát triển.

Đối với bệnh viêm ruột mạn tính, bao gồm viêm loét đại tràng và bệnh Crohn, các nghiên cứu quan sát cho thấy có khả năng nguy cơ ung thư tiền liệt tuyến tăng lên ở một số nhóm người bệnh. Tuy nhiên, bằng chứng hiện nay vẫn chưa thống nhất. Một khó khăn là người mắc bệnh ruột viêm thường đi khám và làm xét nghiệm nhiều hơn, nên ung thư tiền liệt tuyến có thể được phát hiện nhiều hơn so với người ít tiếp cận y tế. Đây được gọi là sai lệch do phát hiện bệnh [1].

Các giả thuyết sinh học đang được nghiên cứu gồm tác động của các chất gây viêm lưu hành trong máu, rối loạn hệ miễn dịch, tổn thương do oxy hóa và thay đổi hệ vi sinh đường ruột. Một số đường tín hiệu trong tế bào liên quan đến viêm và tăng trưởng tế bào, như NF kappa B, STAT3 và AKT, được cho là có thể liên quan đến quá trình hình thành ung thư [1]. Tuy nhiên, các cơ chế này chưa đủ để kết luận rằng bệnh viêm ruột trực tiếp gây ung thư tiền liệt tuyến.

Do đó, người có bệnh viêm ruột không nên quá hoang mang, nhưng nên báo với bác sĩ về tiền sử bệnh khi trao đổi kế hoạch theo dõi sức khỏe. Hiện vẫn chưa có quy trình sàng lọc ung thư tiền liệt tuyến riêng, được chuẩn hóa đặc biệt cho nhóm bệnh viêm ruột [1].

Cân nặng, lối sống và các yếu tố không nên tự quy kết

Một số đặc điểm sức khỏe và lối sống đang được xem xét trong nghiên cứu ung thư tiền liệt tuyến. Thừa cân, ít vận động, chế độ ăn thiếu cân đối và các bệnh chuyển hóa có thể liên quan đến sức khỏe toàn thân kém hơn và đôi khi liên quan đến nguy cơ bệnh tiến triển nặng. Tuy nhiên, các mối liên hệ này không có nghĩa một món ăn, một thói quen hay một giai đoạn căng thẳng sẽ trực tiếp gây ung thư tiền liệt tuyến.

Hiện nay, không có cơ sở để tự trách bản thân vì từng ăn thịt đỏ, uống rượu trong quá khứ, quan hệ tình dục nhiều hay ít, hoặc từng có triệu chứng tiểu tiện. Tương tự, phì đại lành tính tuyến tiền liệt, viêm tuyến tiền liệt và ung thư tiền liệt tuyến là các tình trạng khác nhau. Một người có thể mắc một trong các bệnh này mà không mắc bệnh còn lại.

Dù chưa thể phòng ngừa hoàn toàn, duy trì cân nặng phù hợp, vận động đều đặn, ăn đa dạng rau quả, ngũ cốc nguyên hạt, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn và không hút thuốc là các lựa chọn có lợi cho sức khỏe nói chung. Đây là thông tin chăm sóc sức khỏe chung, không thay thế cho việc tầm soát hoặc chẩn đoán ung thư.

Khi nào nên trao đổi với bác sĩ?

Người có cha, anh em ruột hoặc nhiều người thân mắc ung thư tiền liệt tuyến nên chủ động trao đổi sớm với bác sĩ về nguy cơ cá nhân và thời điểm phù hợp để xét nghiệm. Người có tiền sử gia đình gồm nhiều loại ung thư liên quan đến gen cũng có thể cần được tư vấn di truyền.

Các triệu chứng như tiểu khó, tia tiểu yếu, tiểu đêm, tiểu ra máu, đau vùng chậu hoặc đau xương cần được khám, nhưng không nên tự kết luận là ung thư vì có nhiều nguyên nhân khác thường gặp hơn. Xét nghiệm PSA trong máu, thăm khám và các phương tiện chẩn đoán khác cần được bác sĩ chỉ định dựa trên tuổi, triệu chứng, nguy cơ gia đình và tình trạng sức khỏe của từng người.

Mỗi trường hợp có nguy cơ khác nhau. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ chuyên khoa tiết niệu để được đánh giá phù hợp, đặc biệt nếu bạn có tiền sử gia đình hoặc đang lo lắng về các triệu chứng đường tiểu.

Nguồn tham khảo

1. Inflammatory bowel disease and prostate cancer: from epidemiological controversy to mechanistic hypotheses. PMC