Tầm soát và phát hiện sớm ung thư thực quản như thế nào?

Tầm soát và phát hiện sớm ung thư thực quản chủ yếu dựa vào đánh giá nguy cơ, nhận biết triệu chứng cảnh báo và nội soi thực quản khi bác sĩ thấy cần thiết. Hiện chưa có xét nghiệm máu hay chất chỉ điểm ung thư nào đủ tin cậy để dùng sàng lọc đại trà cho mọi người; nội soi kèm sinh thiết vẫn là cách xác định chẩn đoán quan trọng nhất.

Hiểu đúng về tầm soát và phát hiện sớm

Tầm soát là tìm bệnh ở người chưa có triệu chứng hoặc có rất ít triệu chứng, nhằm phát hiện tổn thương tiền ung thư hay ung thư giai đoạn sớm. Phát hiện sớm cũng bao gồm việc đi khám ngay khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ, trước khi bệnh gây hẹp thực quản, suy dinh dưỡng hoặc lan rộng.

Ung thư thực quản có hai nhóm mô bệnh học thường được nhắc đến. Ung thư biểu mô tế bào vảy thường liên quan nhiều hơn đến thuốc lá, rượu và một số yếu tố dinh dưỡng, môi trường. Ung thư biểu mô tuyến có thể phát triển trên nền thực quản Barrett, một tình trạng niêm mạc đoạn dưới thực quản thay đổi do trào ngược axit kéo dài. Thực quản Barrett được xem là yếu tố nguy cơ quan trọng của ung thư biểu mô tuyến thực quản [3].

Việc phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm có ý nghĩa vì tổn thương còn khu trú thường có nhiều lựa chọn điều trị hơn. Dữ liệu đăng ký ung thư tại Nhật Bản cho thấy các ung thư đường tiêu hóa được phát hiện qua sàng lọc có xu hướng được chẩn đoán ở giai đoạn sớm hơn so với các trường hợp phát hiện qua những con đường khác, trong đó có khi bệnh nhân đã có triệu chứng [2]. Tuy nhiên, không phải tất cả mọi người đều cần nội soi tầm soát định kỳ. Quyết định này nên dựa trên nguy cơ cá nhân.

Ai nên chú ý đánh giá nguy cơ và đi khám sớm?

Người có triệu chứng nuốt nghẹn cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa hoặc ung bướu sớm, thay vì chờ triệu chứng tự hết. Nuốt nghẹn thường khởi đầu bằng cảm giác thức ăn đặc đi chậm, mắc lại sau xương ức; sau đó có thể tiến triển đến khó nuốt thức ăn mềm hoặc nước. Dấu hiệu này không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư, vì trào ngược, viêm thực quản hoặc hẹp lành tính cũng có thể gây khó nuốt, nhưng cần được kiểm tra.

Các dấu hiệu đáng lưu ý khác gồm:

• Đau hoặc nóng rát khi nuốt, cảm giác vướng kéo dài ở cổ họng hay sau xương ức.

• Sụt cân không chủ ý, chán ăn, nhanh no, mệt nhiều hoặc suy kiệt.

• Đau ngực không giải thích được, khàn tiếng kéo dài, ho dai dẳng, đặc biệt khi ăn uống.

• Nôn ói kéo dài, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, thiếu máu hoặc mệt lả. Đây có thể là dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa và cần được đánh giá khẩn.

Ngoài triệu chứng, một số người nên trao đổi với bác sĩ về việc có cần nội soi đánh giá hay không, chẳng hạn người có trào ngược dạ dày thực quản kéo dài, người đã được chẩn đoán thực quản Barrett, người hút thuốc hoặc uống nhiều rượu, người có tiền sử ung thư vùng đầu cổ, hoặc có nhiều yếu tố nguy cơ cùng lúc. Nghiên cứu phân tích dữ liệu tại nhiều quốc gia ghi nhận mức sử dụng rượu cao liên quan với gánh nặng ung thư thực quản ở cấp độ quần thể [1]. Điều này không thể dự đoán nguy cơ chính xác cho từng cá nhân, nhưng củng cố vai trò của giảm rượu trong phòng bệnh.

Tuổi, giới, bệnh nền và tình trạng dinh dưỡng cũng ảnh hưởng đến sức khỏe chung của người bệnh. Tuy vậy, không nên tự suy luận rằng chỉ cần có một yếu tố nguy cơ là đã mắc ung thư, hoặc không có yếu tố nguy cơ thì không thể mắc bệnh. Mỗi trường hợp là khác nhau.

Nội soi và sinh thiết là phương pháp then chốt

Nội soi thực quản, dạ dày, tá tràng là phương pháp bác sĩ đưa một ống mềm có gắn camera qua miệng để quan sát niêm mạc thực quản. Qua nội soi, bác sĩ có thể nhận ra các vùng viêm, loét, chít hẹp, khối sùi, bất thường màu sắc hoặc tổn thương nghi ngờ tiền ung thư.

Nếu phát hiện vùng bất thường, bác sĩ sẽ lấy một hoặc nhiều mẫu mô nhỏ để làm giải phẫu bệnh, gọi là sinh thiết. Đây là bước quyết định để xác định có ung thư hay không và xác định loại tế bào ung thư. Hình ảnh nội soi đơn thuần có thể gợi ý mạnh, nhưng không thay thế được kết quả mô bệnh học trong đa số tình huống.

Ở người có thực quản Barrett, nội soi theo dõi giúp phát hiện các thay đổi tế bào bất thường, còn gọi là loạn sản, trước khi chúng có thể tiến triển thành ung thư. Các nghiên cứu đang tìm kiếm dấu ấn phân tử, trong đó có những thay đổi về methyl hóa DNA, để nhận diện người có nguy cơ cao hơn trong nhóm Barrett [3]. Methyl hóa DNA là một thay đổi “đánh dấu” trên vật chất di truyền, có thể ảnh hưởng hoạt động của gen mà không làm thay đổi trình tự gen. Tuy nhiên, các dấu ấn này vẫn chủ yếu có vai trò nghiên cứu hoặc hỗ trợ phân tầng nguy cơ, chưa thay thế nội soi và sinh thiết trong thực hành thông thường.

Khi ung thư đã được xác định, bác sĩ có thể chỉ định thêm siêu âm nội soi, chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ hoặc các xét nghiệm phù hợp khác để đánh giá độ xâm lấn và khả năng lan tràn. Đây là giai đoạn đánh giá bệnh, không phải xét nghiệm tầm soát ban đầu.

Xét nghiệm máu và chất chỉ điểm ung thư có vai trò gì?

Nhiều người mong muốn chỉ cần xét nghiệm máu để sàng lọc ung thư thực quản. Tuy nhiên, hiện không nên dựa vào các chất chỉ điểm u trong máu để kết luận có hoặc không có ung thư thực quản.

Ví dụ, CA72-4 là chất chỉ điểm có liên quan đến một số ung thư đường tiêu hóa, đặc biệt được nghiên cứu nhiều trong ung thư dạ dày. Tổng quan hiện có cho thấy CA72-4 chỉ phù hợp hơn với vai trò xét nghiệm hỗ trợ trong một số bối cảnh lâm sàng, không phải xét nghiệm sàng lọc cộng đồng và không thể dùng đơn độc để chẩn đoán ung thư [4]. Kết quả tăng có thể xảy ra trong những tình trạng không phải ung thư, còn kết quả bình thường cũng không loại trừ bệnh.

Vì vậy, nếu bạn có triệu chứng đáng ngờ, không nên yên tâm chỉ vì “dấu ấn ung thư” bình thường. Ngược lại, nếu chỉ số tăng, cũng không nên quá hoảng sợ trước khi được bác sĩ đánh giá toàn diện và chỉ định nội soi, hình ảnh học hoặc xét nghiệm cần thiết.

Bạn có thể làm gì để giảm nguy cơ và không bỏ lỡ dấu hiệu sớm?

Thông tin chung an toàn là tránh thuốc lá, hạn chế hoặc không uống rượu, duy trì chế độ ăn đa dạng và không để tình trạng trào ngược kéo dài mà không điều trị. Nghiên cứu quần thể cũng ghi nhận chế độ ăn ít các loại hạt và hạt giống có liên quan với gánh nặng ung thư thực quản, nhưng điều này không có nghĩa chỉ cần ăn một loại thực phẩm là phòng được ung thư [1]. Điều quan trọng hơn là xây dựng chế độ ăn cân bằng, đủ rau quả, nguồn đạm và năng lượng phù hợp.

Nếu bị ợ nóng, trào ngược, nuốt vướng hoặc đau khi nuốt kéo dài, hãy đi khám thay vì tự dùng thuốc kéo dài. Người đã được chẩn đoán thực quản Barrett cần tái khám theo lịch cá thể hóa do bác sĩ đề ra. Người từng điều trị ung thư thực quản cũng cần theo dõi sát vì triệu chứng mới có thể liên quan đến tái phát, biến chứng điều trị hoặc vấn đề dinh dưỡng.

Tóm lại, nội soi kèm sinh thiết khi có chỉ định là con đường quan trọng nhất để phát hiện sớm ung thư thực quản. Bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được đánh giá nguy cơ cá nhân và lựa chọn kế hoạch kiểm tra phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Spatiotemporal co-occurrence patterns and related risk factors of esophageal and lip and oral cavity cancers among older adults across 203 countries and territories: a machine learning-driven systematic analysis. PMC
2. Proportion of Screen‐Detected Gastrointestinal Cancers From the National Cancer Registry in Japan. PMC
3. Understanding the Epigenetic Landscape of Barrett's Esophagus and Esophageal Cancer: A Review of Current Findings, Caveats and Future Directions. PMC
4. Carbohydrate antigen 72-4 and tumor-associated glycoprotein 72 - tumor marker: Past, present and future. PMC