Liệu pháp miễn dịch trong ung thư hắc tố da: những điều người bệnh nên biết

Ung thư hắc tố da, còn gọi là melanoma da, là một dạng ung thư da có thể diễn tiến nhanh và có nguy cơ lan sang cơ quan khác. Trong những năm gần đây, liệu pháp miễn dịch đã làm thay đổi đáng kể cách điều trị melanoma tiến triển. Đặc biệt, nhóm thuốc gọi là thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch, tiếng Anh là immune checkpoint inhibitors, có thể giúp một số người bệnh kiểm soát ung thư lâu dài hơn. [1][3][5]

Tuy vậy, đây không phải là phương pháp phù hợp giống nhau cho mọi người. Hiệu quả, nguy cơ tác dụng không mong muốn, tình trạng sức khỏe nền, giai đoạn bệnh và mong muốn cá nhân đều cần được cân nhắc. Hiểu rõ vai trò của liệu pháp miễn dịch có thể giúp người bệnh và gia đình trao đổi chủ động hơn với đội ngũ điều trị.

Vì sao melanoma có thể cần đến liệu pháp miễn dịch?

Hệ miễn dịch vốn có nhiệm vụ nhận diện các tác nhân bất thường trong cơ thể. Tuy nhiên, melanoma có khả năng né tránh sự giám sát miễn dịch rất mạnh. Khối u có thể tạo ra một môi trường xung quanh làm suy yếu hoạt động của các tế bào miễn dịch hoặc khiến tế bào miễn dịch khó nhận ra tế bào ung thư. [4][7]

Thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch được phát triển nhằm hỗ trợ hệ miễn dịch khôi phục hoặc tăng cường khả năng nhận diện và chống lại tế bào ung thư. Các thuốc này đã tạo ra thay đổi quan trọng trong điều trị melanoma giai đoạn tiến triển hoặc đã di căn, với một số người bệnh đạt được đáp ứng bền vững. [3][5]

Đáp ứng bền vững có thể hiểu đơn giản là ung thư vẫn được kiểm soát trong thời gian dài sau khi bắt đầu điều trị. Tuy nhiên, không phải tất cả người bệnh đều có cùng mức đáp ứng. Một trong những khó khăn lớn của melanoma là hiện tượng kháng điều trị, tức tế bào ung thư dần tìm được cách tiếp tục phát triển dù đã điều trị. [4][7]

Liệu pháp miễn dịch được dùng ở những tình huống nào?

Việc lựa chọn điều trị melanoma hiện nay thường dựa trên nhiều yếu tố, như loại u, giai đoạn bệnh, khả năng phẫu thuật, đặc điểm phân tử của khối u và sức khỏe chung của người bệnh. [2]

Ở melanoma có thể phẫu thuật, phẫu thuật vẫn giữ vai trò quan trọng. Trong melanoma giai đoạn III có thể cắt bỏ, liệu pháp miễn dịch trước mổ, còn gọi là điều trị tân bổ trợ, đang là một hướng điều trị được quan tâm. Mục tiêu của cách tiếp cận này là dùng điều trị toàn thân trước phẫu thuật trong một số trường hợp phù hợp. [2]

Ở melanoma tiến triển hoặc di căn, thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch là một lựa chọn điều trị toàn thân quan trọng. Một số phương pháp khác cũng có thể được xem xét tùy từng trường hợp, bao gồm thuốc điều trị nhắm trúng đích đối với các khối u có đặc điểm phân tử phù hợp, chẳng hạn nhóm điều trị hướng vào BRAF và MEK. [1][2][7]

Điều trị melanoma thường không chỉ gồm một phương pháp duy nhất. Phẫu thuật, xạ trị, điều trị toàn thân, điều trị nhắm trúng đích và liệu pháp miễn dịch có thể được phối hợp hoặc sắp xếp theo trình tự khác nhau. [2] Vì vậy, người bệnh không nên tự so sánh đơn giản rằng phương pháp nào “mạnh hơn” hay “tốt hơn” cho mọi trường hợp. Điều quan trọng là phương án nào phù hợp nhất với đặc điểm bệnh và mục tiêu điều trị của chính mình.

Hiệu quả có thể đáng kể, nhưng không thể dự đoán giống nhau ở mọi người

Liệu pháp miễn dịch đã cải thiện triển vọng điều trị cho nhiều người bệnh melanoma tiến triển. Các nghiên cứu về người bệnh đáp ứng lâu dài cho thấy một nhóm người bệnh có thể duy trì kiểm soát bệnh sau khi dùng thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch. [3][5]

Tuy nhiên, melanoma có thể kháng điều trị bằng nhiều cơ chế. Tế bào ung thư có thể thay đổi các đường truyền tín hiệu bên trong tế bào, điều chỉnh cách sử dụng năng lượng hoặc thay đổi đặc tính để ít bị thuốc và hệ miễn dịch tác động hơn. Môi trường xung quanh khối u cũng có thể chứa các tế bào và yếu tố làm giảm đáp ứng miễn dịch. [7]

Đây là lý do bác sĩ có thể cần đánh giá định kỳ trong quá trình điều trị. Mục tiêu không chỉ là xem khối u có thu nhỏ hay không, mà còn theo dõi diễn tiến bệnh, khả năng dung nạp thuốc và các thay đổi sức khỏe khác. Khi bệnh không còn đáp ứng như mong đợi, đội ngũ điều trị có thể cân nhắc các hướng tiếp cận khác tùy tình huống cụ thể. [2][7]

Một số nghiên cứu cũng đang quan tâm đến việc kết hợp liệu pháp miễn dịch với các phương pháp có thể làm tế bào ung thư chết theo cách kích thích miễn dịch. Xạ trị, liệu pháp quang động và plasma không nhiệt là những phương pháp được nghiên cứu trong bối cảnh này. Khi tế bào ung thư chết, chúng có thể giải phóng thành phần của khối u và các tín hiệu cảnh báo, từ đó có khả năng giúp hệ miễn dịch nhận diện ung thư rõ hơn. [4] Dù vậy, đây là lĩnh vực phức tạp và việc phối hợp điều trị cần do bác sĩ chuyên khoa quyết định.

Không chỉ là điều trị khối u, mà còn là chất lượng sống

Khi nghe đến điều trị ung thư, người bệnh thường quan tâm trước hết đến khả năng kiểm soát bệnh. Nhưng chất lượng sống cũng là một phần rất quan trọng của điều trị. Người bệnh có thể đối mặt với mệt mỏi, lo lắng, khó khăn trong sinh hoạt, công việc, tài chính hoặc quan hệ gia đình.

Một nghiên cứu thực hiện tại 16 bệnh viện ở Pháp đã khảo sát chất lượng sống và trải nghiệm chăm sóc của những người bệnh đáp ứng lâu dài với thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch. Trong nhóm 117 người bệnh melanoma tham gia, 69,7% báo cáo không có vấn đề hoặc chỉ có vấn đề nhẹ trên thang đo chất lượng sống được sử dụng trong nghiên cứu. [3]

Kết quả này mang lại hy vọng rằng một số người bệnh kiểm soát bệnh lâu dài vẫn có thể duy trì chất lượng sống tương đối tốt. Tuy nhiên, nghiên cứu này chỉ khảo sát những người đã dùng liệu pháp miễn dịch ít nhất hai năm và không cần điều trị ung thư tiếp theo. Vì vậy, kết quả không phản ánh đầy đủ trải nghiệm của tất cả người bệnh melanoma đang điều trị. [3]

Ngay cả khi ung thư được kiểm soát, một số người vẫn có thể gặp mệt mỏi kéo dài, khó khăn về xã hội hoặc những thay đổi khác trong sức khỏe và cuộc sống thường ngày. [3] Vì thế, người bệnh nên chia sẻ thẳng thắn với bác sĩ về điều gì đang ảnh hưởng nhiều nhất đến mình, thay vì chỉ tập trung vào kết quả chụp chiếu hoặc xét nghiệm.

Tác dụng không mong muốn cần được nhận biết sớm

Vì liệu pháp miễn dịch tác động đến hoạt động của hệ miễn dịch, thuốc có thể gây các tác dụng không mong muốn liên quan đến miễn dịch. Một biến chứng cần đặc biệt lưu ý là độc tính tim mạch liên quan đến thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch. Các biến cố này được mô tả là không thường gặp, nhưng có thể nặng và đôi khi đe dọa tính mạng. [5]

Viêm cơ tim là biến chứng được lo ngại nhất vì có thể xuất hiện nhanh và có nguy cơ tử vong cao, đặc biệt ở người nhận điều trị phối hợp miễn dịch. Ngoài ra, các vấn đề được ghi nhận còn có bệnh lý màng ngoài tim, rối loạn nhịp tim, rối loạn dẫn truyền điện tim, suy tim, hội chứng Takotsubo và một số biến chứng mạch máu. [5]

Thông tin này không có nghĩa là mọi người dùng thuốc sẽ gặp biến chứng tim. Nhưng nó cho thấy vì sao việc theo dõi sát và báo triệu chứng sớm là rất quan trọng. Nếu trong quá trình điều trị có các biểu hiện mới hoặc bất thường khiến bạn lo lắng, cần thông báo sớm cho đội ngũ điều trị. Việc nhận biết kịp thời, theo dõi tim mạch phù hợp và phối hợp giữa các chuyên khoa có vai trò quan trọng để xử trí biến chứng, đồng thời cố gắng duy trì lợi ích điều trị ung thư khi có thể. [5]

Một số người bệnh, nhất là người lớn tuổi, có thể cần tạm ngừng điều trị, điều chỉnh thuốc hoặc nhập viện nhiều hơn trong quá trình điều trị. [1] Điều này không nhất thiết có nghĩa là điều trị thất bại, mà có thể phản ánh nhu cầu bảo đảm an toàn và cân bằng giữa lợi ích với nguy cơ.

Người lớn tuổi vẫn có thể hưởng lợi, nhưng cần đánh giá toàn diện

Người từ 75 tuổi trở lên có melanoma thường có một số đặc điểm nguy cơ cao hơn, như u dày hơn, có loét hoặc thuộc dạng nốt. U cũng thường xuất hiện ở vùng đầu, cổ, bàn tay hoặc bàn chân. [1]

Dù vậy, người lớn tuổi có thể ít được phẫu thuật, liệu pháp miễn dịch hoặc điều trị nhắm trúng đích hơn. Những lý do có thể gồm tình trạng suy yếu, bệnh đi kèm, dùng nhiều thuốc, thiếu hỗ trợ xã hội và việc nhóm tuổi này chưa được đại diện đầy đủ trong các thử nghiệm lâm sàng. [1]

Các dữ liệu trong thực hành cho thấy thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch và điều trị nhắm trúng đích vẫn có thể mang lại lợi ích đáng kể cho người lớn tuổi. [1] Vì vậy, tuổi theo năm sinh không nên là yếu tố duy nhất quyết định có điều trị hay không. Bác sĩ cần xem xét khả năng vận động và tự chăm sóc, chức năng nhận thức, bệnh nền, dinh dưỡng, số lượng thuốc đang dùng, sức dự trữ của cơ thể và mong muốn của người bệnh. [1]

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa với người cao tuổi vì có thể giúp lựa chọn phương án điều trị thực tế, an toàn và phù hợp hơn với cuộc sống cá nhân.

Vai trò của xét nghiệm đặc điểm khối u

Không phải melanoma nào cũng giống nhau ở cấp độ phân tử. Một số thay đổi trong gen và đường truyền tín hiệu có liên quan đến cách ung thư phát triển, đáp ứng điều trị và hình thành kháng thuốc. Các thay đổi được nghiên cứu trong melanoma bao gồm BRAF, NRAS, NF1, CDKN2A và PTEN. [7]

Việc xét nghiệm đặc điểm phân tử của khối u có thể hỗ trợ bác sĩ lựa chọn giữa liệu pháp miễn dịch, điều trị nhắm trúng đích hoặc các phương án khác. [2][7] Tuy nhiên, kết quả xét nghiệm chỉ là một phần của quyết định điều trị. Giai đoạn bệnh, vị trí tổn thương, khả năng phẫu thuật, sức khỏe nền và ưu tiên của người bệnh vẫn rất quan trọng. [2]

Melanoma niêm mạc là một nhóm hiếm hơn melanoma da và có tiên lượng không thuận lợi hơn. Dữ liệu thực hành cho thấy người bệnh melanoma niêm mạc đã di căn có thể hưởng lợi từ liệu pháp miễn dịch hoặc điều trị nhắm trúng đích, đồng thời xét nghiệm phân tử nên được cân nhắc. [6] Dù melanoma niêm mạc khác với melanoma da, thông tin này cho thấy tầm quan trọng của việc cá thể hóa điều trị theo từng loại bệnh.

Những câu hỏi người bệnh có thể trao đổi với bác sĩ

Khi được đề nghị liệu pháp miễn dịch, bạn có thể hỏi bác sĩ về mục tiêu điều trị trong trường hợp của mình, liệu bệnh có còn khả năng phẫu thuật hay không, các xét nghiệm phân tử nào cần thiết và vì sao. Bạn cũng có thể hỏi về cách theo dõi đáp ứng, dấu hiệu nào cần báo ngay, nguy cơ liên quan đến bệnh tim hoặc các bệnh nền đang có, và điều trị sẽ ảnh hưởng thế nào đến sinh hoạt thường ngày.

Liệu pháp miễn dịch đem lại nhiều hy vọng cho melanoma da, nhưng cũng cần được theo dõi cẩn thận và cá thể hóa. Mỗi người bệnh có tình trạng khối u, sức khỏe và ưu tiên riêng. Hãy trao đổi đầy đủ với bác sĩ ung bướu và các chuyên khoa liên quan để cùng lựa chọn phương án điều trị phù hợp nhất với bạn.

Bối cảnh tại Việt Nam

Theo GLOBOCAN 2024, Việt Nam ghi nhận 183 ca ung thư hắc tố da mắc mới trong năm, xếp thứ 30 trong các loại ung thư và chiếm 0,10% tổng số ca ung thư. Có 69 ca tử vong, xếp thứ 28, đồng thời 571 người đang sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán. Dù số ca không nhiều so với một số ung thư phổ biến khác, ung thư hắc tố da vẫn cần được phát hiện và điều trị sớm vì bệnh có thể tiến triển nhanh, đặc biệt khi đã lan sang hạch hoặc cơ quan khác.

Người có nốt ruồi hoặc tổn thương da thay đổi về kích thước, hình dạng, màu sắc, bờ viền, ngứa, chảy máu hoặc lâu lành nên đi khám sớm. Khi đã được chẩn đoán, người bệnh nên khám và theo dõi tại cơ sở chuyên khoa ung bướu để được đánh giá giai đoạn bệnh, trao đổi các lựa chọn điều trị phù hợp, trong đó có thể có liệu pháp miễn dịch tùy từng trường hợp. Hãy chuẩn bị các kết quả xét nghiệm, giải phẫu bệnh khi đi khám và hỏi nhân viên y tế về quyền lợi bảo hiểm y tế, thủ tục chuyển tuyến cũng như phần chi phí cần đồng chi trả.

Nguồn tham khảo

1. Management of Melanoma in Advanced Age: A Comprehensive Literature Review of Tumor Biology, Systemic Therapies and Geriatric Challenges. PMC
2. Contemporary Multimodal Management of Cutaneous Malignancies: Surgery, Radiotherapy, Systemic Therapy, Molecular Targeting and Immunotherapy. PMC
3. Quality of life and care experience in durable responders to immune checkpoint inhibitors for advanced or metastatic NSCLC or melanoma. PMC
4. Immunogenic Cell Death in Melanoma Induced by Radiotherapy, Photodynamic Therapy, or Non-Thermal Plasma: The Role of Reactive Oxygen and Nitrogen Species. PMC
5. Immune Checkpoint Inhibitor-Associated Cardiovascular Toxicity in Melanoma: Current Evidence and Practical Clinical Management. PMC
6. Mucosal melanoma in 1481 patients in the Netherlands. An overview of metastatic patterns, main driver mutations and the efficacy of therapeutic strategies. PMC
7. Therapeutic Resistance in Melanoma: Molecular Mechanisms and Emerging Pharmaceutical Strategies. PMC