Tầm soát và phát hiện sớm ung thư tụy như thế nào?

Hiện nay, không khuyến cáo tầm soát ung thư tụy đại trà cho toàn bộ người dân vì bệnh này tương đối không thường gặp, trong khi các xét nghiệm sàng lọc chưa đủ phù hợp để áp dụng rộng rãi [3]. Tầm soát chủ yếu dành cho người có nguy cơ rất cao, đặc biệt khi có hội chứng ung thư di truyền, biến thể gen di truyền gây bệnh hoặc tiền sử gia đình mạnh; phương pháp chính là cộng hưởng từ và siêu âm nội soi [3].

Vì sao ung thư tụy khó phát hiện sớm?

Ung thư tụy thường khởi phát âm thầm. Tuyến tụy nằm sâu trong ổ bụng, phía sau dạ dày, nên khối u nhỏ thường chưa gây triệu chứng rõ ràng hoặc chỉ gây biểu hiện mơ hồ như đầy bụng, khó tiêu, mệt mỏi hay thay đổi cân nặng. Vì vậy, nhiều người chỉ được chẩn đoán khi bệnh đã tiến triển, làm giảm cơ hội điều trị triệt để [3].

Loại thường gặp nhất là ung thư biểu mô tuyến ống tụy, còn gọi là PDAC. Tuy nhiên, khái niệm “ung thư tụy” không phải lúc nào cũng đồng nghĩa hoàn toàn với PDAC, vì tụy có thể xuất hiện nhiều loại u khác nhau với đặc điểm sinh học và tiên lượng khác nhau. Một nghiên cứu trên dữ liệu đăng ký ung thư cho thấy nếu chỉ dựa vào vị trí khối u ở tụy mà không xác định mô bệnh học, kết quả sống còn có thể bị đánh giá cao hơn thực tế của PDAC [2]. Điều này nhấn mạnh rằng khi phát hiện tổn thương, việc xác định chính xác loại tế bào bằng đánh giá chuyên khoa là rất quan trọng.

PDAC có xu hướng xâm lấn mạnh. Một đặc điểm sinh học đáng chú ý là hiện tượng tế bào ung thư xâm nhập quanh dây thần kinh, gọi là xâm lấn quanh thần kinh. Tình trạng này được ghi nhận ở phần lớn người bệnh PDAC và liên quan đến nguy cơ tái phát, di căn cũng như đáp ứng điều trị kém hơn [1]. Dù đặc điểm này không phải công cụ tầm soát, nó phần nào giải thích vì sao ung thư tụy cần được phát hiện càng sớm càng tốt.

Ai nên cân nhắc chương trình theo dõi nguy cơ cao?

Người không có yếu tố nguy cơ đáng kể thường không cần tự đi chụp cắt lớp, cộng hưởng từ hoặc làm xét nghiệm dấu ấn ung thư chỉ để “kiểm tra cho yên tâm”. Các xét nghiệm này có thể phát hiện những bất thường không nguy hiểm, dẫn tới lo lắng, theo dõi thêm hoặc thủ thuật không cần thiết.

Theo các tổng quan về giám sát ung thư tụy, nhóm đáng cân nhắc theo dõi chuyên sâu bao gồm người có hội chứng ung thư di truyền, người mang biến thể gen di truyền được xác định là làm tăng nguy cơ, hoặc người có nhiều thành viên ruột thịt mắc ung thư tụy [3]. Việc xác định có thuộc nhóm nguy cơ cao hay không nên dựa vào khai thác kỹ tiền sử gia đình và khi phù hợp, tư vấn di truyền.

Ví dụ, bác sĩ có thể hỏi trong gia đình có ai mắc ung thư tụy, ung thư vú, buồng trứng, đại trực tràng, tuyến tiền liệt hoặc các ung thư khác ở độ tuổi trẻ hay không. Nếu có nhiều người cùng huyết thống mắc ung thư, hoặc đã biết có đột biến gen trong gia đình, người bệnh có thể được giới thiệu đến đơn vị tư vấn di truyền hay trung tâm có kinh nghiệm về bệnh tụy.

Viêm tụy mạn cũng là một yếu tố nguy cơ đã được xác lập đối với ung thư tụy [4]. Tuy nhiên, không phải mọi người bị viêm tụy mạn đều sẽ mắc ung thư, và cách theo dõi cần cá thể hóa theo nguyên nhân viêm tụy, tiền sử gia đình, kết quả hình ảnh học và các nguy cơ đi kèm. Vì mỗi trường hợp khác nhau, người bệnh viêm tụy mạn nên tái khám đều đặn theo lịch của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc gan mật tụy.

Những phương pháp đang dùng để giám sát

Hai phương pháp hình ảnh được sử dụng chủ yếu ở nhóm nguy cơ cao là cộng hưởng từ vùng tụy, thường có thể kết hợp khảo sát đường mật, và siêu âm nội soi [3].

Cộng hưởng từ dùng từ trường và sóng vô tuyến để tạo hình ảnh chi tiết của tụy, ống tụy, nang tụy và đường mật. Phương pháp này hữu ích trong việc tìm các tổn thương dạng nang hoặc những thay đổi cấu trúc có thể là tổn thương tiền ung thư. Bác sĩ sẽ cân nhắc khả năng chụp cộng hưởng từ dựa trên tình trạng sức khỏe, thiết bị cấy ghép trong cơ thể, khả năng nằm yên khi chụp và các yếu tố cá nhân khác.

Siêu âm nội soi là kỹ thuật đưa một ống mềm có đầu dò siêu âm qua miệng xuống dạ dày và tá tràng. Vì đầu dò ở gần tụy, kỹ thuật này có thể quan sát khá rõ các tổn thương nhỏ. Nếu hình ảnh gợi ý bất thường, bác sĩ có thể cân nhắc lấy mẫu mô bằng kim dưới hướng dẫn siêu âm nội soi để xét nghiệm. Đây là thủ thuật cần được thực hiện tại cơ sở có chuyên môn, vì có thể cần gây mê hoặc an thần và không phải ai cũng cần làm ngay từ đầu.

Chụp cắt lớp vi tính có thể được dùng khi bác sĩ cần đánh giá kỹ hơn một tổn thương nghi ngờ hoặc khi người bệnh có triệu chứng. Tuy nhiên, lựa chọn xét nghiệm không nên chỉ dựa trên mong muốn cá nhân. Chương trình giám sát hiệu quả cần có đội ngũ đa chuyên khoa gồm tiêu hóa, chẩn đoán hình ảnh, nội soi, ngoại khoa, ung bướu và tư vấn di truyền khi cần.

Các xét nghiệm máu tìm dấu ấn sinh học hiện vẫn là lĩnh vực đang nghiên cứu. Những hướng tiếp cận mới như dấu ấn sinh học và mô hình dự báo nguy cơ có thể giúp cải thiện phát hiện sớm trong tương lai, nhưng còn cần được hoàn thiện trước khi dùng thường quy [3]. Do đó, không nên dựa vào một xét nghiệm máu đơn lẻ để khẳng định hoặc loại trừ ung thư tụy.

Khi nào cần đi khám sớm thay vì chờ tầm soát?

Tầm soát áp dụng cho người chưa có triệu chứng nhưng thuộc nhóm nguy cơ cao. Ngược lại, nếu đã có dấu hiệu đáng lo, người bệnh cần đi khám để chẩn đoán, không nên chờ đến lần kiểm tra định kỳ.

Thông tin chung về an toàn là cần đi khám sớm nếu xuất hiện vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, phân bạc màu, ngứa toàn thân không rõ nguyên nhân, đau bụng vùng thượng vị kéo dài hoặc đau lan ra lưng, sụt cân không chủ ý, chán ăn, nôn kéo dài hay mệt mỏi tăng dần. Những biểu hiện này không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư tụy vì có thể gặp trong nhiều bệnh gan mật và tiêu hóa khác, nhưng cần được đánh giá kịp thời.

Người có tiền sử viêm tụy, nang tụy, đái tháo đường mới xuất hiện ở tuổi trưởng thành, hút thuốc lá hoặc có người thân mắc ung thư tụy cũng nên chủ động trao đổi với bác sĩ về mức nguy cơ của riêng mình. Không tự dùng thuốc, thực phẩm chức năng hay các xét nghiệm quảng cáo là “phát hiện ung thư sớm” để thay thế khám chuyên khoa.

Tóm lại, cách phát hiện sớm ung thư tụy phù hợp nhất hiện nay là nhận diện đúng người nguy cơ cao, theo dõi bằng cộng hưởng từ và hoặc siêu âm nội soi tại cơ sở có kinh nghiệm, đồng thời đi khám ngay khi xuất hiện triệu chứng đáng ngờ. Bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được đánh giá tiền sử gia đình, nguy cơ di truyền và lựa chọn kế hoạch theo dõi phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Decoding neuro-tumor interactions in pancreatic cancer: mechanisms, immunosuppressive networks and therapeutic opportunities. PMC
2. Reliance on topographical coding alone may overestimate survival in pancreatic ductal adenocarcinoma. PMC
3. Progress, challenges, and future directions of pancreatic cancer surveillance in high-risk populations. PMC
4. Integrated analysis of isorhamnetin-associated targets in chronic pancreatitis and pancreatic cancer: immune-infiltration associations and antitumor effects in pancreatic cancer cells. PMC