Ung thư thực quản có tái phát không và làm sao theo dõi?

Có, ung thư thực quản có thể tái phát sau điều trị, kể cả khi đã phẫu thuật lấy u triệt để và không còn thấy tổn thương trên xét nghiệm ban đầu. Tuy vậy, nguy cơ, thời điểm và vị trí tái phát rất khác nhau giữa từng người, vì thế cần tái khám đều đặn theo kế hoạch cá thể hóa của bác sĩ ung bướu và bác sĩ phẫu thuật.

Tái phát là gì và có thể xảy ra ở đâu?

Tái phát nghĩa là ung thư xuất hiện trở lại sau một giai đoạn điều trị và theo dõi không phát hiện bệnh. Bệnh có thể tái phát tại chỗ, tức ở vùng thực quản hoặc khu vực phẫu thuật. Bệnh cũng có thể tái phát tại vùng hạch bạch huyết gần đó, hoặc lan đến các cơ quan khác, khi đó gọi là tái phát xa hay di căn.

Ung thư thực quản là bệnh có xu hướng xâm lấn và lan tràn. Một tổng quan về tế bào ung thư lưu hành trong máu cho biết tế bào ung thư có thể phát tán khỏi khối u từ giai đoạn sớm hơn quan niệm trước đây. Tuy nhiên, việc phát hiện các tế bào này không đồng nghĩa chắc chắn một người sẽ tái phát, và vai trò của xét nghiệm này trong theo dõi thường quy hiện chưa được khẳng định đầy đủ [4].

Một báo cáo ca bệnh cho thấy người bệnh ung thư vùng nối thực quản và dạ dày đã tái phát đơn độc ở một hạch bạch huyết trung thất sau phẫu thuật. Hạch này nằm ngoài vùng hạch đã được nạo theo kế hoạch ban đầu. Ca bệnh minh họa rằng tái phát đôi khi xảy ra ở vị trí khó dự đoán, liên quan không chỉ đến mức độ lan rộng nhìn thấy được của khối u mà còn có thể liên quan đặc tính sinh học của ung thư [1].

Điều quan trọng là tái phát không có nghĩa là mọi lựa chọn điều trị đã hết. Tùy nơi tái phát, mức độ lan rộng, thể trạng, loại mô bệnh học và các điều trị đã dùng trước đó, bác sĩ có thể cân nhắc phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, điều trị miễn dịch, thuốc nhắm trúng đích hoặc phối hợp nhiều phương pháp. Trong ca bệnh nói trên, người bệnh được phẫu thuật lấy hạch tái phát, sau đó hóa xạ trị và vẫn không ghi nhận tái phát trong thời gian theo dõi được báo cáo [1].

Những yếu tố nào ảnh hưởng nguy cơ tái phát?

Nguy cơ tái phát không giống nhau ở mọi bệnh nhân. Một số yếu tố bác sĩ thường xem xét gồm giai đoạn bệnh lúc chẩn đoán, kích thước và mức độ xâm lấn của u, có hạch hay không, loại ung thư, đáp ứng với điều trị trước mổ, kết quả giải phẫu bệnh sau mổ và tình trạng diện cắt phẫu thuật.

Nghiên cứu trên người bệnh ung thư biểu mô tế bào vảy thực quản được điều trị trước mổ rồi phẫu thuật triệt để cho thấy tái phát vẫn thường gặp dù đã đạt diện cắt R0. R0 nghĩa là trên đánh giá mô bệnh học, không thấy tế bào ung thư ở rìa phần mô đã cắt. Nghiên cứu này được thực hiện trên 408 người bệnh và hướng đến xây dựng mô hình dự báo nguy cơ cá thể hóa từ các thông tin lâm sàng, viêm và dinh dưỡng có sẵn [2]. Điều này nhấn mạnh rằng kết quả phẫu thuật tốt rất quan trọng, nhưng không thể bảo đảm hoàn toàn bệnh sẽ không trở lại.

Đáp ứng với điều trị tân bổ trợ cũng có thể mang ý nghĩa tiên lượng. Điều trị tân bổ trợ là hóa trị, xạ trị hoặc phối hợp điều trị trước phẫu thuật nhằm làm giảm khối u và kiểm soát các tế bào bệnh vi thể. Trong một nghiên cứu về hóa miễn dịch trị trước mổ ở ung thư biểu mô tế bào vảy thực quản tiến triển tại chỗ, một số chỉ số máu như số lượng tế bào lympho và D dimer có liên quan đến đáp ứng bệnh lý với điều trị [5]. Đây là kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo, nhưng chưa có nghĩa các chỉ số này có thể tự mình chẩn đoán tái phát hoặc thay thế cho khám bệnh và chẩn đoán hình ảnh.

Một số dấu ấn u trong máu có thể hữu ích ở một nhóm người bệnh nhất định. Ví dụ, trong ca bệnh ung thư vùng nối thực quản và dạ dày có tiết CA19 9, nồng độ CA19 9 tăng rất cao và đặc tính này được tác giả cho rằng có thể liên quan kiểu bệnh có diễn tiến mạnh hơn [1]. Tuy nhiên, không phải mọi ung thư thực quản đều tăng CA19 9. Vì vậy, không nên tự xét nghiệm dấu ấn này rồi tự kết luận còn bệnh hay tái phát. Nếu trước điều trị một dấu ấn từng tăng rõ và giảm sau điều trị, bác sĩ có thể cân nhắc theo dõi xu hướng của nó cùng với triệu chứng và hình ảnh học.

Theo dõi sau điều trị thường gồm những gì?

Mục tiêu của theo dõi là phát hiện sớm dấu hiệu tái phát, xử lý biến chứng sau điều trị, kiểm soát triệu chứng và hỗ trợ dinh dưỡng, tâm lý. Lịch tái khám cụ thể sẽ do bác sĩ xây dựng dựa trên nguy cơ cá nhân, loại điều trị đã nhận và tình trạng hiện tại. Giai đoạn đầu sau điều trị thường cần khám sát hơn, sau đó khoảng cách tái khám có thể thay đổi nếu người bệnh ổn định.

Mỗi lần tái khám thường bắt đầu bằng hỏi triệu chứng và khám lâm sàng. Bác sĩ có thể hỏi về nuốt nghẹn, đau khi nuốt, đau ngực, ho kéo dài, khàn tiếng, khó thở, đau xương, mệt nhiều, sụt cân, ăn kém hoặc nôn. Người bệnh cũng nên báo các thay đổi mới xuất hiện, dù triệu chứng có vẻ nhẹ.

Tùy trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu để đánh giá công thức máu, chức năng gan thận, tình trạng dinh dưỡng và các xét nghiệm khác theo bệnh cảnh. Xét nghiệm máu đơn thuần không đủ để khẳng định có hay không tái phát. Kết quả cần được so sánh với các lần trước và diễn giải trong bối cảnh toàn diện.

Chẩn đoán hình ảnh có thể bao gồm chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ, siêu âm hoặc các phương tiện khác khi cần. Chụp PET/CT sử dụng chất đánh dấu phóng xạ để khảo sát hoạt động chuyển hóa của tổn thương, có thể được dùng trong một số hoàn cảnh nhằm đánh giá giai đoạn hoặc nghi ngờ tái phát. Nghiên cứu về chụp PET/CT trước điều trị cho thấy các chỉ số thể tích chuyển hóa của khối u, gồm thể tích khối u chuyển hóa và tổng đường phân tổn thương, liên quan với thời gian sống còn ngắn hơn trong nhóm nghiên cứu. Tuy nhiên, khả năng phân biệt của các chỉ số này chỉ ở mức vừa phải, nên không thể dựa vào một chỉ số chụp PET/CT để dự đoán chính xác kết quả cho từng cá nhân [3].

Nội soi thực quản dạ dày có thể được chỉ định nếu có triệu chứng gợi ý tổn thương tại chỗ, cần kiểm tra vùng điều trị hoặc bác sĩ thấy có lý do chuyên môn phù hợp. Nếu phát hiện tổn thương nghi ngờ, sinh thiết thường cần thiết để xác định bản chất tổn thương khi có thể thực hiện an toàn.

Người bệnh cần làm gì giữa các lần tái khám?

Hãy lưu lại triệu chứng, cân nặng, khả năng ăn uống và thuốc đang dùng để trao đổi rõ hơn trong mỗi lần khám. Cần liên hệ cơ sở điều trị sớm nếu nuốt nghẹn tăng dần, không ăn uống được, nôn kéo dài, sụt cân rõ, đau ngực mới xuất hiện, ho ra máu, khó thở, sốt kéo dài, vàng da hoặc đau tăng nhanh. Những dấu hiệu này không phải lúc nào cũng do tái phát, nhưng cần được đánh giá kịp thời.

Thông tin chung an toàn là người bệnh nên ăn thành nhiều bữa nhỏ nếu nuốt khó, chọn thức ăn mềm theo hướng dẫn dinh dưỡng, uống đủ nước khi không có chống chỉ định và tránh thuốc lá, rượu bia. Vận động phù hợp thể lực, ngủ đủ và tìm hỗ trợ tâm lý cũng giúp quá trình hồi phục. Không nên tự dùng thuốc nam, thực phẩm bổ sung hoặc phương pháp truyền miệng với mục đích “ngăn tái phát” mà chưa hỏi bác sĩ, vì có thể tương tác với điều trị hoặc làm chậm việc chẩn đoán.

Tóm lại, ung thư thực quản có khả năng tái phát nhưng việc theo dõi đều đặn giúp phát hiện bất thường sớm và lựa chọn phương án xử trí phù hợp hơn. Mỗi trường hợp là khác nhau, vì vậy người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để có lịch tái khám, xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh phù hợp nhất với mình.

Nguồn tham khảo

1. CA19-9-producing esophagogastric junction cancer with nodal recurrence outside the planned dissection field: a case report. PMC
2. Identification of recurrence risk factors and development of personalized follow-up strategies for esophageal squamous cell carcinoma patients after neoadjuvant therapy and surgery: a retrospective cohort study. PMC
3. Prognostic Value of Pretreatment [18F]FDG PET/CT Metabolic Parameters for Overall Survival in Esophageal Cancer: A Single-Center Retrospective Cohort with Long-Term Follow-Up. PMC
4. Applications of circulating tumor cells in esophageal cancer detection and treatment. PMC
5. Peripheral Blood Biomarkers for Predicting the Efficacy of Neoadjuvant Immunochemotherapy in Locally Advanced Esophageal Squamous Cell Carcinoma. PMC