Ung thư thực quản có lây không, có di truyền không?

Ung thư thực quản không lây từ người này sang người khác qua ăn uống chung, tiếp xúc, ôm hôn, quan hệ tình dục hay chăm sóc người bệnh. Bệnh có thể liên quan một phần đến yếu tố gia đình và gen, nhưng đa số trường hợp không phải là ung thư di truyền trực tiếp từ cha mẹ sang con.

Vì sao ung thư thực quản không lây?

Ung thư là tình trạng các tế bào trong cơ thể phát triển bất thường, mất kiểm soát và có thể xâm lấn mô xung quanh hoặc lan đến cơ quan khác. Các tế bào ung thư thực quản hình thành từ chính tế bào của người bệnh, sau khi tích lũy nhiều thay đổi trong vật liệu di truyền và cơ chế điều hòa hoạt động của gen.

Vì vậy, người thân không thể “bị lây ung thư” khi sống chung, chăm sóc, dùng chung nhà vệ sinh, dùng chung bát đũa, chạm vào người bệnh, hôn hoặc gần gũi với họ. Người bệnh không cần bị cách ly vì ung thư thực quản.

Đôi khi, một gia đình có nhiều người mắc ung thư có thể khiến mọi người nghĩ bệnh lây qua sinh hoạt chung. Tuy nhiên, điều này thường được giải thích bởi những yếu tố dùng chung trong gia đình hoặc cộng đồng, chẳng hạn thói quen hút thuốc, uống rượu, chế độ ăn, môi trường sống, điều kiện tiếp cận khám chữa bệnh, hoặc một số yếu tố di truyền chung. Đây không phải là sự lây truyền tế bào ung thư từ người này sang người khác.

Một nghiên cứu tại Ethiopia ghi nhận các khu vực có sự tập trung ca ung thư thực quản cao hơn. Kết quả kiểu này rất hữu ích để tìm hiểu nguy cơ tại từng địa bàn và xây dựng biện pháp phòng ngừa, nhưng không chứng minh ung thư thực quản là bệnh truyền nhiễm [3]. Sự tập trung theo vùng có thể liên quan đến nhiều yếu tố môi trường, lối sống, kinh tế xã hội hoặc khả năng chẩn đoán bệnh.

Cũng cần phân biệt ung thư với một số bệnh nhiễm trùng có thể góp phần làm tăng nguy cơ ung thư ở những cơ quan khác. Một số virus hoặc vi khuẩn có thể lây, nhưng bản thân khối ung thư thì không lây. Với ung thư thực quản, việc có một yếu tố nguy cơ nào đó không đồng nghĩa người bệnh sẽ truyền ung thư cho người xung quanh.

Ung thư thực quản có tính di truyền không?

Câu trả lời là: có thể có yếu tố di truyền trong một số gia đình, nhưng phần lớn ung thư thực quản không được xem là bệnh di truyền đơn gen rõ ràng.

Gen là “bản hướng dẫn” giúp tế bào hoạt động. Một số người có thể thừa hưởng biến thể gen làm họ dễ mắc ung thư hơn. Tuy nhiên, nguy cơ ung thư thường không do một gen đơn lẻ quyết định. Nó là kết quả tương tác giữa cơ địa, tuổi tác, môi trường, lối sống, các bệnh lý nền và những thay đổi tích lũy trong tế bào theo thời gian.

Nghiên cứu về ung thư thực quản cho thấy các thay đổi biểu sinh có vai trò quan trọng. Biểu sinh là những thay đổi làm gen hoạt động khác đi mà không nhất thiết thay đổi “mã gen” gốc. Một cơ chế được quan tâm là methyl hóa DNA bất thường, có thể ảnh hưởng đến các gen kiểm soát chu kỳ tế bào và những đường truyền tín hiệu liên quan đến ung thư [1]. Những thay đổi này thường phát sinh trong quá trình sống và trong mô bệnh, không có nghĩa là chắc chắn được truyền từ cha mẹ sang con.

Đối với ung thư biểu mô tuyến thực quản, Barrett thực quản là một yếu tố nguy cơ quan trọng. Barrett thực quản là tình trạng lớp tế bào lót đoạn dưới thực quản thay đổi, thường trong bối cảnh trào ngược dạ dày thực quản kéo dài. Quá trình từ Barrett thực quản đến ung thư có liên quan các thay đổi phân tử và biểu sinh phức tạp [1]. Điều này nhấn mạnh rằng ung thư thường là hậu quả của nhiều bước thay đổi, chứ không chỉ vì “mang gen ung thư”.

Nói cách khác, có người thân mắc ung thư thực quản không có nghĩa là bạn chắc chắn mắc bệnh. Ngược lại, không có tiền sử gia đình cũng không bảo đảm tuyệt đối rằng một người không thể mắc ung thư thực quản. Mỗi trường hợp cần được nhìn nhận riêng.

Khi nào nên nghĩ đến nguy cơ gia đình cao hơn?

Bạn nên trao đổi với bác sĩ nếu trong gia đình có nhiều người mắc ung thư, nhất là khi các trường hợp xảy ra ở độ tuổi tương đối trẻ, có nhiều người cùng mắc ung thư thực quản hoặc các ung thư đường tiêu hóa, hay một người mắc nhiều loại ung thư khác nhau.

Bác sĩ có thể khai thác kỹ cây phả hệ gia đình, bệnh sử cá nhân, thói quen hút thuốc và uống rượu, triệu chứng tiêu hóa, cũng như các bệnh lý như trào ngược kéo dài. Tùy tình huống, bác sĩ có thể cân nhắc tư vấn di truyền hoặc chỉ định xét nghiệm phù hợp. Xét nghiệm gen không phải lúc nào cũng cần thiết và không nên tự thực hiện chỉ vì lo lắng.

Điều quan trọng là kết quả xét nghiệm gen, nếu có, cần được giải thích bởi chuyên gia. Một biến thể gen có thể chưa đủ để kết luận nguy cơ thực tế của một cá nhân. Ngược lại, một kết quả không phát hiện bất thường cũng không thay thế hoàn toàn việc theo dõi sức khỏe và giảm các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được.

Dấu hiệu cần khám và cách bảo vệ sức khỏe

Thông tin chung an toàn là người có triệu chứng nuốt nghẹn, nuốt đau, thức ăn dễ mắc lại, đau hoặc khó chịu sau xương ức, sụt cân không rõ nguyên nhân, nôn kéo dài, khàn tiếng kéo dài hoặc ho dai dẳng nên đi khám sớm. Những triệu chứng này không đồng nghĩa chắc chắn là ung thư, vì có thể do nhiều bệnh khác, nhưng cần được bác sĩ đánh giá.

Ở người đang điều trị ung thư thực quản, khó nuốt, mệt mỏi, sụt cân, rối loạn giấc ngủ, khô miệng, khó thở và buồn nôn là các triệu chứng được ghi nhận khá thường gặp. Mức độ triệu chứng có thể liên quan giai đoạn bệnh, vị trí tổn thương và phương pháp điều trị [2]. Gia đình nên hỗ trợ người bệnh ăn uống phù hợp theo hướng dẫn, theo dõi khả năng nuốt, động viên tinh thần và báo cho nhân viên y tế khi triệu chứng tăng lên. Việc chăm sóc gần gũi không làm người thân bị lây ung thư.

Về phòng ngừa chung, bỏ thuốc lá, hạn chế hoặc tránh rượu, duy trì cân nặng phù hợp, xử trí trào ngược kéo dài và khám khi có triệu chứng bất thường là những biện pháp có ích cho sức khỏe thực quản. Người bệnh và người thân không nên tự trách mình hoặc đổ lỗi hoàn toàn cho gen, vì ung thư là bệnh phức tạp với nhiều yếu tố cùng tác động.

Tóm lại, ung thư thực quản không lây qua tiếp xúc hằng ngày. Yếu tố di truyền có thể góp phần ở một số người, nhưng không quyết định hoàn toàn nguy cơ mắc bệnh. Nếu gia đình có nhiều người mắc ung thư hoặc bạn có triệu chứng đáng lo, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa, ung bướu để được đánh giá phù hợp với hoàn cảnh của mình.

Nguồn tham khảo

1. Understanding the Epigenetic Landscape of Barrett's Esophagus and Esophageal Cancer: A Review of Current Findings, Caveats and Future Directions. PMC
2. Identification of symptom clusters and associated factors based on disease characteristics in patients with esophageal cancer undergoing radiotherapy or chemoradiotherapy. PMC
3. Spatial clustering of esophageal cancer in central Oromia, Ethiopia: A spatial autocorrelation and scan statistics analysis. PMC