Ung thư đầu cổ giai đoạn cuối: điều cần biết

Ung thư đầu cổ giai đoạn cuối thường là bệnh đã lan rộng tại vùng đầu cổ, tái phát sau điều trị, hoặc đã di căn đến cơ quan khác. Đây là tình trạng phức tạp nhưng không đồng nghĩa rằng không còn lựa chọn điều trị: mục tiêu có thể là kiểm soát ung thư, kéo dài thời gian sống, giảm triệu chứng và duy trì chất lượng sống phù hợp với mong muốn của người bệnh.

Mỗi người có vị trí u, mức độ lan tràn, thể trạng, bệnh kèm và đáp ứng điều trị khác nhau. Vì vậy, thông tin tiên lượng và kế hoạch điều trị cần được bác sĩ ung bướu, tai mũi họng, xạ trị, phẫu thuật cùng người bệnh trao đổi trực tiếp.

“Giai đoạn cuối” trong ung thư đầu cổ nghĩa là gì?

Ung thư đầu cổ bao gồm ung thư ở khoang miệng, lưỡi, họng, thanh quản, mũi xoang, tuyến nước bọt và một số vùng lân cận. Phần lớn là ung thư biểu mô tế bào vảy, tức ung thư phát sinh từ lớp tế bào phủ bề mặt niêm mạc.

Cụm từ “giai đoạn cuối” thường được người bệnh và gia đình dùng theo nhiều nghĩa. Có thể là ung thư tiến triển tại chỗ, nghĩa là khối u lớn hoặc đã xâm lấn các cấu trúc quan trọng như xương, cơ, thần kinh hay mạch máu. Cũng có thể là ung thư đã tái phát sau phẫu thuật, xạ trị hoặc hóa trị. Trường hợp khác là ung thư đã di căn, tức lan tới vị trí xa hơn như phổi, xương hay gan.

Điều quan trọng là không nên chỉ dựa vào tên gọi “giai đoạn cuối” để kết luận cơ hội điều trị. Một số ung thư tiến triển tại chỗ vẫn có thể được điều trị với mục tiêu kiểm soát triệt để nếu bác sĩ đánh giá còn khả năng phẫu thuật, xạ trị hoặc phối hợp nhiều phương pháp. Chẳng hạn, một nghiên cứu ở nhóm ung thư biểu mô tế bào vảy xoang hàm trên giai đoạn T4bN0M0, tức u xâm lấn rất rộng tại chỗ nhưng chưa có hạch vùng và chưa di căn xa, cho thấy phác đồ hóa xạ trị động mạch chọn lọc có kết quả khả quan ở nhóm người bệnh được lựa chọn kỹ [4]. Tuy nhiên, kết quả này không thể áp dụng nguyên vẹn cho mọi vị trí ung thư đầu cổ hay cho bệnh đã di căn.

Điều trị có thể hướng đến những mục tiêu nào?

Bác sĩ sẽ xác định trước hết liệu mục tiêu là điều trị triệt để hay điều trị kiểm soát bệnh và giảm nhẹ. Quyết định này dựa trên vị trí khối u, mức độ lan tràn, các điều trị đã nhận trước đó, chức năng nuốt và nói, tình trạng dinh dưỡng, sức khỏe tim phổi thận, cũng như ưu tiên cá nhân của người bệnh.

Nếu bệnh còn có thể điều trị triệt để, các phương án có thể gồm phẫu thuật, xạ trị, hóa trị phối hợp xạ trị, hoặc điều trị phối hợp theo trình tự phù hợp. Một số trường hợp cần phẫu thuật lấy u và tái tạo vùng đầu cổ để hỗ trợ ăn uống, nói hoặc thở. Những trường hợp khác ưu tiên hóa xạ trị nhằm kiểm soát u đồng thời cố gắng bảo tồn cơ quan.

Thuốc điều trị toàn thân có thể được cân nhắc khi bệnh tái phát hoặc di căn. Nhóm này gồm hóa trị, thuốc nhắm trúng đích và liệu pháp miễn dịch. Liệu pháp miễn dịch giúp hệ miễn dịch nhận diện và tấn công tế bào ung thư tốt hơn, nhưng không phải ai cũng đáp ứng. Các thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch đã mở rộng lựa chọn điều trị trong ung thư đầu cổ, song các nghiên cứu cho thấy khi phối hợp đồng thời với hóa xạ trị ở bệnh tiến triển tại chỗ, lợi ích sống còn chưa nhất quán [3], [6].

Lý do là khối u có thể tạo ra môi trường làm suy yếu hoạt động miễn dịch, thiếu oxy trong u, thay đổi chuyển hóa hoặc kích hoạt các đường tín hiệu giúp tế bào ung thư tránh né điều trị [3]. Đây là giải thích vì sao việc chọn thuốc, thời điểm dùng và thứ tự phối hợp rất quan trọng. Các yếu tố như tình trạng HPV, dấu ấn PD-L1, thể tích u và vị trí ung thư có thể ảnh hưởng đáp ứng với điều trị miễn dịch ở một số bối cảnh [6].

Khi không còn khả năng điều trị khỏi, điều trị vẫn có ý nghĩa lớn. Mục tiêu có thể là làm u nhỏ lại để giảm đau, giảm chảy máu, cải thiện nuốt, giảm khó thở hoặc kéo dài thời gian ổn định bệnh. Chăm sóc giảm nhẹ không có nghĩa là “bỏ điều trị”. Đây là chăm sóc chuyên sâu nhằm kiểm soát triệu chứng, hỗ trợ tinh thần, dinh dưỡng và giúp người bệnh đưa ra quyết định phù hợp với giá trị sống của mình.

Những triệu chứng cần được chủ động kiểm soát

Ung thư đầu cổ và điều trị của bệnh có thể ảnh hưởng trực tiếp đến ăn, nuốt, nói, thở, ngoại hình và giao tiếp. Người bệnh có thể đau miệng họng, khô miệng, loét niêm mạc, thay đổi vị giác, khó há miệng, nuốt nghẹn, sụt cân, khàn tiếng, ho sặc hoặc mệt mỏi. U tại vùng cổ cũng có thể gây đau, phù nề, chảy máu hoặc tắc nghẽn đường thở.

Đau cần được báo sớm và đánh giá đều đặn. Đau có thể do chính khối u, viêm loét do xạ trị, tổn thương thần kinh hoặc nhiễm trùng. Một nghiên cứu về quang miễn dịch trị liệu ở ung thư đầu cổ không thể phẫu thuật hoặc tái phát nhấn mạnh rằng đau cấp sau điều trị vẫn là vấn đề lâm sàng đáng lưu ý [2]. Thông điệp thực tế là người bệnh không nên cố chịu đau. Bác sĩ có thể phối hợp thuốc giảm đau, thuốc giảm viêm, thuốc hỗ trợ đau thần kinh, chăm sóc tổn thương niêm mạc và các biện pháp không dùng thuốc.

Khó nuốt cần được chú ý vì có thể dẫn đến mất nước, suy dinh dưỡng hoặc hít sặc thức ăn vào phổi. Người bệnh nên báo ngay nếu ho sặc tăng, không uống được nước, đau khi nuốt nhiều, tiểu ít, chóng mặt, sốt hoặc khó thở. Tùy tình trạng, bác sĩ có thể tư vấn chuyên viên dinh dưỡng, chuyên viên âm ngữ trị liệu, thay đổi độ mềm của thức ăn hoặc đặt ống nuôi ăn khi cần thiết.

Nếu có khó thở tăng nhanh, thở rít, chảy máu nhiều ở miệng họng, lú lẫn, đau không kiểm soát hoặc không thể nuốt nước bọt, cần đi cấp cứu. Gia đình nên hỏi trước bác sĩ về kế hoạch xử trí khi xảy ra các tình huống này.

Tác động tâm lý, gia đình và theo dõi sau điều trị

Chẩn đoán ung thư đầu cổ tiến triển thường tạo ra sợ hãi, bất định và cảm giác quá tải thông tin. Nghiên cứu phỏng vấn người bệnh và người chăm sóc ghi nhận hành trình chẩn đoán có thể bị chậm trễ do triệu chứng ban đầu bị hiểu nhầm, khó tiếp cận chuyên khoa hoặc thiếu nhận biết về bệnh. Trong giai đoạn đầu, người tham gia cũng mô tả rõ cảm giác lo lắng và quá nhiều thông tin phải tiếp nhận cùng lúc [1].

Vì thế, người bệnh có thể đi khám cùng người thân, ghi lại câu hỏi trước buổi khám và xin bác sĩ giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Những câu hỏi hữu ích gồm: mục tiêu điều trị hiện tại là gì, lợi ích mong đợi ra sao, tác dụng phụ nào cần chuẩn bị, lựa chọn nào nếu điều trị không hiệu quả, và khi nào nên ưu tiên sự thoải mái hơn là can thiệp tích cực.

Sau điều trị với mục tiêu triệt để, tái khám định kỳ rất quan trọng để phát hiện tái phát, xử trí tác dụng phụ muộn và phục hồi chức năng. Khám lâm sàng là nền tảng của theo dõi, bên cạnh nội soi hoặc chẩn đoán hình ảnh khi bác sĩ chỉ định [5]. Người bệnh cũng nên tránh thuốc lá, hạn chế rượu, duy trì vệ sinh răng miệng và cố gắng giữ dinh dưỡng. Đây là những hướng dẫn sức khỏe chung, không thay thế phác đồ cá nhân hóa.

Cuối cùng, ung thư đầu cổ giai đoạn cuối là một hành trình nhiều thử thách, nhưng người bệnh không cần đối mặt một mình. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về tình trạng cụ thể, ưu tiên cá nhân, kiểm soát triệu chứng và các lựa chọn chăm sóc phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. A Qualitative Study of Patient and Caregiver Perspectives on Locally Advanced Head and Neck Cancer in the United States. PMC
2. Pain Associated With Head and Neck Cancer Photoimmunotherapy. PMC
3. Resistance Mechanisms in Immunotherapy-Radiotherapy/Chemotherapy Combinations in Locally Advanced Head & Neck Squamous Cell Carcinoma. PMC
4. Superselective intra-arterial chemoradiotherapy for maxillary sinus squamous-cell carcinoma: results from the T4bN0M0 cohort of JCOG1212 ☆. PMC
5. Costs of Surveillance Care After Definitive Treatment of Head and Neck Cancer: A Surveillance, Epidemiology, and End Results (SEER)-Medicare Analysis. PMC
6. Sequencing immunotherapy in locally advanced head and neck squamous cell carcinoma: a narrative clinical-translational review. PMC