Người bệnh ung thư đầu cổ nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư đầu cổ thường nên ưu tiên thức ăn mềm, giàu năng lượng và giàu đạm, chế biến phù hợp với khả năng nhai nuốt, đồng thời uống đủ nước theo hướng dẫn của bác sĩ. Cần hạn chế hoặc tránh những thực phẩm gây đau rát niêm mạc miệng, khó nuốt, làm khô miệng hơn, cũng như rượu bia và thuốc lá. Tuy nhiên, chế độ ăn cần được cá thể hóa vì vị trí u, phương pháp điều trị và mức độ khó nuốt của mỗi người không giống nhau.

Vì sao dinh dưỡng đặc biệt quan trọng ở ung thư đầu cổ?

Ung thư đầu cổ có thể ảnh hưởng đến khoang miệng, họng, thanh quản, mũi họng, tuyến nước bọt và các vùng lân cận. Bản thân khối u đã có thể làm người bệnh đau miệng, đau họng, nhai khó, nuốt vướng, thay đổi vị giác hoặc giảm cảm giác thèm ăn. Phẫu thuật, xạ trị và hóa xạ trị cũng có thể làm các vấn đề này rõ hơn.

Các biến chứng ở miệng sau điều trị có thể kéo dài, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, tình trạng dinh dưỡng, giao tiếp và sinh hoạt hằng ngày [1]. Viêm niêm mạc miệng do xạ trị là một tình trạng thường gặp, được báo cáo ảnh hưởng trên 80% người bệnh u đầu cổ nhận xạ trị [3]. Khi niêm mạc miệng bị viêm, người bệnh có thể đau rát, loét miệng, khó ăn uống và dễ sụt cân.

Suy dinh dưỡng và giảm khối cơ, còn gọi là sarcopenia, được ghi nhận khá phổ biến ở người bệnh ung thư đầu cổ. Các tình trạng này liên quan với khả năng dung nạp điều trị kém hơn, độc tính điều trị nhiều hơn và thời gian nằm viện kéo dài hơn [2]. Vì vậy, mục tiêu ăn uống không đơn thuần là “ăn được bao nhiêu hay bấy nhiêu”, mà là duy trì cân nặng, cơ bắp, sức lực và giúp cơ thể đủ khả năng hoàn thành phác đồ điều trị.

Nên ăn gì để dễ nuốt và đủ chất?

Nguyên tắc chung là chọn thức ăn có độ mềm, ẩm, giàu dinh dưỡng và chia thành nhiều bữa nhỏ. Khi đau miệng hoặc nuốt khó, một đĩa cơm đầy có thể trở nên quá sức. Người bệnh thường dễ ăn hơn nếu dùng các phần ăn nhỏ, ăn chậm và bổ sung thêm bữa phụ trong ngày.

Nhóm thực phẩm nên ưu tiên gồm:

1. Thực phẩm giàu đạm để bảo vệ cơ bắp và hỗ trợ hồi phục. Có thể chọn thịt, cá, trứng, sữa, sữa chua, đậu phụ, các loại đậu xay nhuyễn. Nên chế biến mềm như hấp, hầm, kho mềm, nấu cháo, xay hoặc băm nhỏ. Nếu thịt khô và dai gây khó nuốt, có thể thay bằng cá hấp, trứng chưng, thịt hầm mềm hoặc đậu phụ sốt.

2. Thực phẩm cung cấp năng lượng. Cơm mềm, cháo, súp, mì mềm, khoai nghiền, bánh mì mềm chấm sữa hoặc súp là những lựa chọn thường dễ ăn hơn. Với người ăn ít, có thể làm món ăn “đậm năng lượng” hơn bằng cách thêm dầu thực vật, bơ, sữa, phô mai hoặc nước cốt dừa với lượng phù hợp khẩu vị và bệnh nền.

3. Rau quả mềm và thực phẩm giàu vitamin. Nên dùng rau nấu mềm, canh rau, bí đỏ, khoai lang, cà rốt hầm, bơ, chuối chín, đu đủ chín hoặc trái cây xay. Nếu trái cây chua gây xót miệng, nên đổi sang loại ngọt, ít acid và mềm hơn.

4. Các món có nhiều nước. Cháo, súp, canh, sữa, sinh tố hoặc thức uống dinh dưỡng có thể hữu ích khi khô miệng và khó nhai. Tuy nhiên, người bệnh có nguy cơ sặc cần hỏi nhân viên y tế về độ đặc phù hợp của đồ uống. Một số người nuốt đồ lỏng lại dễ sặc hơn thức ăn sệt.

Nếu người bệnh ăn qua miệng không đủ, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể cân nhắc sản phẩm dinh dưỡng y học, hay còn gọi là sữa công thức chuyên biệt. Không nên tự ý thay toàn bộ bữa ăn bằng sữa thông thường hoặc dùng các loại “thuốc bổ”, thực phẩm chức năng chưa rõ thành phần.

Kiêng gì và nên tránh gì khi miệng đau, khô hoặc khó nuốt?

Không phải người bệnh nào cũng cần kiêng khem quá mức. Kiêng quá nhiều có thể khiến bữa ăn nghèo năng lượng và làm suy dinh dưỡng nặng hơn. Điều phù hợp hơn là tránh các thực phẩm làm triệu chứng tăng lên.

Khi có viêm loét miệng, đau họng hoặc nuốt đau, nên tránh đồ quá nóng vì có thể làm niêm mạc bị kích ứng thêm. Thức ăn cay, nhiều ớt tiêu, quá chua như chanh, giấm, me, các món nhiều muối, đồ chiên giòn, thức ăn khô cứng và có cạnh sắc như bánh quy cứng, lạc, hạt rang có thể gây rát hoặc làm tổn thương vùng loét. Nước ngọt có gas đôi khi cũng làm tăng cảm giác khó chịu.

Khi khô miệng, nên hạn chế thực phẩm khô bở như cơm khô, thịt nướng dai, bánh mì khô, đồ ăn nhiều vụn. Có thể chan thêm canh, nước sốt hoặc nước dùng để thức ăn trơn ẩm hơn. Người bệnh cũng thường cần hạn chế cà phê, trà đặc và đồ uống có cồn nếu chúng làm miệng khô hoặc gây kích ứng.

Rượu bia và thuốc lá cần tránh. Đây là lời khuyên sức khỏe chung đặc biệt quan trọng với ung thư đầu cổ, vì chúng có thể kích thích niêm mạc miệng họng, làm giảm khả năng hồi phục và bất lợi cho sức khỏe tổng thể. Nếu khó bỏ thuốc lá hoặc rượu, người bệnh nên nói thẳng với bác sĩ để được hỗ trợ phù hợp, thay vì tự chịu đựng.

Cũng không nên tự dùng các chế độ cực đoan như chỉ uống nước ép, nhịn ăn, ăn kiêng hoàn toàn tinh bột, hoặc dùng liều cao vitamin, thảo dược với mục tiêu “chữa ung thư”. Đây là thông tin sức khỏe chung: các cách này có thể làm thiếu năng lượng, thiếu đạm hoặc tương tác với điều trị. Bất kỳ sản phẩm bổ sung nào cũng nên được bác sĩ điều trị xem xét trước.

Cách xử trí theo triệu chứng thường gặp

Nếu thay đổi vị giác, chẳng hạn thấy thức ăn nhạt, đắng hoặc có vị kim loại, có thể thử món nguội hoặc ấm nhẹ, thay đổi cách nêm nếm và chọn thực phẩm có mùi nhẹ. Nếu miệng nhạy cảm với mùi thức ăn, nên tránh đứng lâu trong bếp, mở thoáng khí và dùng thức ăn ít mùi như cháo, trứng, đậu phụ, sữa chua.

Nếu khô miệng, hãy nhấp từng ngụm nước thường xuyên nếu bác sĩ không yêu cầu hạn chế dịch. Có thể ngậm đá viên nhỏ nếu không bị sặc, dùng thức ăn có nước sốt, vệ sinh miệng đều đặn và khám răng miệng theo lịch hẹn. Chăm sóc sức khỏe răng miệng có ý nghĩa quan trọng vì tác dụng phụ tại miệng có thể ảnh hưởng xấu đến dinh dưỡng và chất lượng sống [1].

Nếu nuốt khó, ho khi ăn, nghẹn, thức ăn mắc ở họng, khàn tiếng tăng sau ăn hoặc viêm phổi tái diễn, người bệnh cần báo ngay cho bác sĩ. Đây có thể là dấu hiệu rối loạn nuốt, cần được đánh giá bởi chuyên viên dinh dưỡng, bác sĩ phục hồi chức năng hoặc chuyên viên âm ngữ trị liệu. Việc tự cố ăn thức ăn cứng hay uống nhanh có thể làm tăng nguy cơ sặc.

Trong quá trình xạ trị, khó nuốt và khô miệng có thể thay đổi theo từng giai đoạn điều trị; một nghiên cứu ghi nhận độc tính cấp, trong đó có khó nuốt, khác nhau theo các thông số xạ trị [4]. Do đó, thực đơn có thể cần điều chỉnh nhiều lần, thay vì áp dụng cố định từ đầu đến cuối.

Tóm lại, người bệnh ung thư đầu cổ nên ăn mềm, ẩm, đủ đạm và năng lượng; tránh món kích ứng, khô cứng, rượu bia và thuốc lá. Nếu sụt cân, ăn rất ít, đau nhiều, nuốt nghẹn hoặc nghi ngờ sặc, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng để có kế hoạch ăn uống an toàn, phù hợp với tình trạng riêng của mình.

Nguồn tham khảo

1. Improved oral health in head and neck cancer survivors (OHHNC study): a study protocol for a multicentre two-armed randomised controlled trial. PMC
2. The role of nutritional status and sarcopenia in treatment tolerance and toxicity in head and neck cancer: a narrative review. PMC
3. Effects of different drugs on radiation-induced oral mucositis in patients with head and neck tumors: a systematic review and a network meta-analysis. PMC
4. Prospective evaluation of dose rate effects on acute radiation toxicities and quality of life in head and neck cancer. PMC