Chăm sóc người bệnh ung thư đầu cổ tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư đầu cổ tại nhà cần tập trung vào ăn uống, vệ sinh miệng, chăm sóc da vùng xạ trị hoặc vết mổ, duy trì vận động chức năng và hỗ trợ tinh thần. Mỗi người bệnh có vị trí ung thư, phương pháp điều trị, mức độ khó nuốt và nguy cơ biến chứng khác nhau, vì vậy gia đình nên thực hiện đúng kế hoạch đã được bác sĩ, điều dưỡng, chuyên viên dinh dưỡng và phục hồi chức năng hướng dẫn.

Những khó khăn thường gặp và vì sao cần chăm sóc sát

Ung thư đầu cổ có thể ảnh hưởng đến khoang miệng, họng, thanh quản, mũi xoang, tuyến nước bọt và các vùng lân cận. Phẫu thuật, xạ trị hoặc hóa xạ trị có thể làm thay đổi khả năng ăn uống, nói chuyện, thở, nuốt, há miệng và vận động cổ vai. Đây không chỉ là vấn đề thể chất mà còn tác động lớn đến giao tiếp, công việc, các mối quan hệ và tâm trạng.

Nghiên cứu về trải nghiệm của người bệnh và người chăm sóc cho thấy giai đoạn chẩn đoán, điều trị và hồi phục thường đi kèm sợ hãi, không chắc chắn và quá tải thông tin. Một số người cảm thấy triệu chứng ban đầu bị hiểu nhầm hoặc khó tiếp cận bác sĩ chuyên khoa, khiến lo lắng kéo dài [1]. Vì vậy, tại nhà, người chăm sóc không chỉ “làm hộ” việc ăn uống hay vệ sinh, mà còn cần giúp người bệnh hiểu từng việc cần làm, ghi nhận thay đổi và kết nối với cơ sở điều trị khi cần.

Điều trị ung thư đầu cổ có thể để lại ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe răng miệng. Các biến chứng ở miệng có thể làm giảm chất lượng sống, ảnh hưởng tình trạng dinh dưỡng, sinh hoạt xã hội và khả năng làm việc [2]. Đặc biệt ở người lớn tuổi, sự hồi phục về chất lượng sống sau giai đoạn điều trị ban đầu có thể chậm hơn; một nghiên cứu theo dõi cho thấy nhóm trên 75 tuổi có mức hồi phục điểm chất lượng sống trung bình kém hoàn toàn hơn so với nhóm trẻ hơn [5]. Điều này nhắc gia đình cần kiên nhẫn, không đánh giá sự hồi phục chỉ dựa vào vài ngày hoặc vài tuần.

Ăn uống, uống nước và phòng sặc tại nhà

Khó nuốt, đau miệng, khô miệng, thay đổi vị giác hoặc mệt mỏi có thể khiến người bệnh ăn ít. Mục tiêu là giúp họ nhận đủ năng lượng, chất đạm và nước theo khả năng nuốt an toàn, thay vì ép ăn thật nhiều trong một lần.

Thông tin dưới đây là hướng dẫn chung an toàn. Người bệnh nên tuân thủ kết cấu thức ăn mà chuyên viên nuốt hoặc dinh dưỡng đã chỉ định, ví dụ thức ăn mềm, nghiền, xay hoặc làm đặc dịch uống nếu cần. Không tự chuyển sang thức ăn đặc hơn khi người bệnh vẫn ho, sặc hoặc nghẹn.

Có thể áp dụng một số cách thực tế:

1. Chia thức ăn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày, chọn món mềm, ẩm, giàu dinh dưỡng và phù hợp khẩu vị.

2. Ưu tiên thức ăn có đạm như trứng, cá mềm, thịt xay, sữa hoặc các thực phẩm bổ sung dinh dưỡng nếu bác sĩ hoặc chuyên viên dinh dưỡng khuyên dùng.

3. Tránh món quá cay, quá chua, quá nóng, nhiều cạnh sắc hoặc khô cứng khi niêm mạc miệng đang đau, loét hay khó nuốt.

4. Cho người bệnh ngồi thẳng khi ăn và duy trì tư thế thẳng một thời gian sau ăn. Ăn chậm, từng lượng nhỏ, hạn chế vừa ăn vừa nói.

5. Ghi lại lượng ăn, uống, số lần nôn, ho sặc, đau khi nuốt và cân nặng nếu có thể. Nhật ký đơn giản này giúp đội điều trị đánh giá tình trạng dinh dưỡng chính xác hơn.

Nếu người bệnh có ống nuôi ăn, gia đình chỉ nên cho ăn, cho nước và vệ sinh ống theo đúng quy trình được hướng dẫn. Không tự ý nghiền thuốc rồi bơm qua ống nếu chưa được dược sĩ hoặc bác sĩ xác nhận thuốc đó dùng được qua ống.

Khô miệng sau xạ trị là biến chứng thường gặp, có thể gây đau miệng, giảm tiết nước bọt và ảnh hưởng rõ đến chất lượng sống [7]. Người bệnh có thể thử nhấp từng ngụm nước nhỏ nếu nuốt an toàn, làm ẩm thức ăn, súc miệng theo chỉ định và mang theo nước khi ra ngoài. Các phương pháp như chiếu ánh sáng sinh học đang được nghiên cứu hỗ trợ khô miệng, nhưng không nên tự tìm mua thiết bị điều trị tại nhà vì hiệu quả và cách dùng cần được nhân viên chuyên môn đánh giá [7].

Chăm sóc miệng, răng, da và vết mổ

Vệ sinh miệng đều đặn là phần rất quan trọng trong chăm sóc ung thư đầu cổ. Xạ trị và hóa xạ trị có thể làm miệng khô, viêm, loét, đau, tăng nguy cơ sâu răng hoặc nhiễm trùng. Người bệnh nên dùng bàn chải mềm nếu được phép, chải nhẹ nhàng, vệ sinh lưỡi và răng giả đúng cách. Dung dịch súc miệng cần dùng theo đơn hoặc hướng dẫn của cơ sở điều trị. Không tự dùng nước súc miệng chứa cồn, thuốc nam, thuốc bôi không rõ thành phần hoặc các dung dịch có thể gây rát khi niêm mạc đang tổn thương.

Nếu miệng đau nhiều, gia đình nên báo bác sĩ để được điều chỉnh thuốc giảm đau hoặc hướng dẫn chăm sóc niêm mạc. Không nên để người bệnh chịu đau kéo dài vì đau có thể khiến họ ngại ăn, ngại uống và suy kiệt nhanh hơn. Chương trình chăm sóc sức khỏe răng miệng được thiết kế để phòng ngừa hoặc giảm các di chứng muộn đang được nghiên cứu, phản ánh vai trò quan trọng của chăm sóc răng miệng xuyên suốt quá trình điều trị và sau điều trị [2].

Da vùng xạ trị có thể đỏ, sẫm màu, khô, ngứa hoặc bong tróc. Khi bong da có dịch, còn gọi là bong da ướt, nguy cơ đau và nhiễm trùng tăng lên. Tổng quan nghiên cứu cho thấy một số loại màng bảo vệ, gel hoặc thuốc bôi có thể làm giảm mức độ phản ứng da ở một số người bệnh, nhưng lựa chọn cần được cá thể hóa [6]. Vì vậy, không tự bôi kem, dầu, cao dán hoặc sản phẩm dân gian lên vùng xạ trị nếu chưa hỏi đội xạ trị.

Nguyên tắc chung là giữ da sạch, tránh chà xát, tránh quần áo cổ áo quá cứng, tránh nắng trực tiếp và không bóc lớp da đang bong. Nếu có vết mổ, chỉ thay băng và vệ sinh theo cách đã được hướng dẫn. Cần liên hệ cơ sở điều trị khi vết mổ sưng nóng, đỏ lan, chảy dịch hôi, đau tăng hoặc người bệnh sốt.

Phục hồi nuốt, nói, há miệng và vận động cổ vai

Sau điều trị, người bệnh có thể giảm há miệng, cứng cổ, đau vai, nói khó hoặc nuốt khó. Những hạn chế này đôi khi kéo dài và ảnh hưởng trực tiếp đến ăn uống cũng như giao tiếp. Tổng quan hệ thống về phục hồi chức năng cho người bệnh ung thư đầu cổ cho thấy các vấn đề thường gặp gồm nuốt, há miệng, lời nói, vận động cổ vai và chất lượng sống [4].

Các bài tập nuốt, há miệng, cổ vai hoặc phát âm nên được chuyên viên phục hồi chức năng, chuyên viên âm ngữ trị liệu hay bác sĩ hướng dẫn riêng. Gia đình có thể hỗ trợ bằng cách nhắc người bệnh tập đều, chuẩn bị không gian yên tĩnh và ghi nhận cảm giác đau, mệt hoặc chóng mặt khi tập. Không cố kéo há miệng hoặc vận động cổ vai quá sức vì có thể làm tăng đau và tổn thương mô.

Chất lượng sống cần được xem là một phần của điều trị, không chỉ là vấn đề phụ. Các chuyên gia trong nhóm điều trị đa chuyên khoa cũng đánh giá việc theo dõi chất lượng sống là quan trọng đối với thực hành lâm sàng và người bệnh [3]. Tại nhà, có thể hỏi những câu ngắn mỗi ngày như: “Hôm nay đau mức nào?”, “Ăn được gì?”, “Có khó thở hay sặc không?”, “Điều gì làm anh chị lo nhất?”. Những câu hỏi này giúp phát hiện vấn đề sớm hơn.

Hỗ trợ tinh thần và khi nào cần liên hệ khẩn

Thay đổi khuôn mặt, giọng nói, khả năng ăn uống hoặc phải mang ống nuôi ăn có thể khiến người bệnh ngại gặp người khác, buồn bã hay thấy mình trở thành gánh nặng. Người chăm sóc nên lắng nghe, tránh trách móc khi người bệnh ăn kém hoặc cáu gắt. Hãy khuyến khích họ tham gia quyết định nhỏ hằng ngày, như chọn món ăn phù hợp, giờ tắm rửa hoặc thời điểm tập luyện, để duy trì cảm giác chủ động.

Người chăm sóc cũng cần nghỉ ngơi và tìm người hỗ trợ khi quá tải. Nghiên cứu cho thấy người chăm sóc cũng trải qua nhiều áp lực cùng người bệnh [1]. Nếu có thể, nên phân chia việc chăm sóc giữa các thành viên thay vì để một người gánh toàn bộ.

Cần gọi ngay cho cơ sở điều trị hoặc đi cấp cứu khi người bệnh khó thở, thở rít, tím tái, chảy máu nhiều, sặc liên tục, không thể uống được, lơ mơ, sốt hoặc đau tăng nhanh. Với các triệu chứng ít khẩn hơn nhưng kéo dài như ăn kém, sút sức, loét miệng, khô miệng nặng, da vùng xạ trị rỉ dịch hay tâm trạng tuyệt vọng, cũng nên liên hệ sớm với bác sĩ điều trị. Chăm sóc tại nhà hiệu quả nhất khi gia đình phối hợp chặt chẽ và trao đổi trực tiếp, thường xuyên với đội ngũ điều trị của người bệnh.

Nguồn tham khảo

1. A Qualitative Study of Patient and Caregiver Perspectives on Locally Advanced Head and Neck Cancer in the United States. PMC
2. Improved oral health in head and neck cancer survivors (OHHNC study): a study protocol for a multicentre two-armed randomised controlled trial. PMC
3. Healthcare Practitioners' Perceptions of Quality‐of‐Life Tools in Head and Neck Surgical Oncology: A Qualitative Descriptive Content Analysis. PMC
4. Rehabilitation and Physiotherapy for Functional Sequelae in Adults with Head and Neck Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis. PMC
5. Time-dependent analysis of HUS change in older patients aged > 75 years with head and neck cancer. PMC
6. A systematic review: management of radiation-induced moist desquamation. PMC
7. Effectiveness of Photobiomodulation as a Treatment for Xerostomia in Patients with Head and Neck Cancer Undergoing Radiotherapy: A Systematic Review and Meta-Analysis. PMC