Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư đầu cổ

Mắc ung thư đầu cổ có thể ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý, không chỉ vì nỗi sợ bệnh tật mà còn do thay đổi về ăn uống, nói chuyện, ngoại hình, công việc và các mối quan hệ. Cảm giác buồn, lo âu, tức giận hoặc mất phương hướng là những phản ứng thường gặp, nhưng mỗi người có mức độ và cách đối diện khác nhau.

Vì sao ung thư đầu cổ dễ gây tổn thương tinh thần?

Ung thư đầu cổ bao gồm nhiều loại ung thư ở khoang miệng, họng, thanh quản, mũi họng và các vùng liên quan. Điều trị thường có thể gồm phẫu thuật, xạ trị hoặc hóa xạ trị. Những phương pháp này đôi khi gây các vấn đề kéo dài như khô miệng, đau, khó nuốt, hạn chế há miệng, thay đổi giọng nói hoặc giảm khả năng vận động vùng cổ và vai.

Các vấn đề thể chất này không chỉ gây khó chịu. Chúng có thể làm người bệnh ăn uống khó khăn, giảm dinh dưỡng, hạn chế giao tiếp và ảnh hưởng đến sinh hoạt xã hội cũng như công việc. Một nghiên cứu về người sống sau ung thư đầu cổ nhận định các biến chứng ở miệng có thể làm giảm chất lượng cuộc sống, tình trạng dinh dưỡng và khả năng tham gia công việc, xã hội [1].

Vùng đầu và cổ cũng liên quan trực tiếp đến diện mạo, giọng nói và cách một người tương tác với người khác. Sau phẫu thuật hoặc trong quá trình điều trị, người bệnh có thể cảm thấy mình thay đổi, ngại soi gương, sợ người khác chú ý hoặc lo bị xa lánh. Một số người tránh gặp bạn bè, ít nói chuyện hoặc không muốn quay lại công việc. Đây không phải là biểu hiện của sự yếu đuối, mà có thể là phản ứng trước những thay đổi rất thực tế của cơ thể và cuộc sống.

Những phản ứng tâm lý thường gặp

Trong giai đoạn nghi ngờ hoặc mới được chẩn đoán, người bệnh có thể trải qua cảm giác choáng váng, không tin, sợ chết, lo về kết quả điều trị hoặc bối rối trước quá nhiều thông tin. Khi quá trình chẩn đoán diễn ra nhanh, người bệnh có thể phải tiếp nhận nhiều cuộc hẹn và quyết định trong thời gian ngắn, khiến tâm trí khó theo kịp.

Một nghiên cứu tại chương trình chẩn đoán nhanh trong 72 giờ đã phân nhóm nhu cầu của 96 người lớn nghi ngờ hoặc mới được chẩn đoán ung thư đầu cổ. Trong đó, 24 người, tương đương 25,0 phần trăm, thuộc nhóm có biểu hiện căng thẳng tâm lý nổi bật dù gánh nặng y khoa tương đối thấp [4]. Điều này cho thấy mức độ lo âu không phải lúc nào cũng phản ánh mức độ nặng của khối u. Một người có bệnh chưa tiến triển nhiều vẫn có thể rất hoảng sợ, trong khi người khác có thể giữ được sự bình tĩnh hơn.

Trong quá trình điều trị, cảm xúc có thể thay đổi theo từng ngày. Người bệnh có thể buồn bã, cáu gắt, mất ngủ, giảm tập trung hoặc cảm thấy không còn kiểm soát được cuộc sống. Sau điều trị, một số người lại lo bệnh tái phát, lo các triệu chứng kéo dài hoặc thất vọng vì chưa thể trở lại cuộc sống như trước.

Người lớn tuổi cũng có thể cần được quan tâm riêng. Một nghiên cứu theo dõi 859 người bệnh cho thấy nhóm trên 75 tuổi có xu hướng hồi phục điểm chất lượng cuộc sống kém đầy đủ hơn sau sự suy giảm ban đầu do điều trị, so với nhóm trẻ hơn [5]. Điều này không có nghĩa người cao tuổi chắc chắn có tinh thần kém hơn, nhưng cho thấy việc phục hồi thể chất, giao tiếp và sinh hoạt có thể cần nhiều thời gian cùng sự hỗ trợ phù hợp hơn.

Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn?

Không nên chờ đến khi cảm xúc trở nên quá nặng mới nói với nhân viên y tế. Người bệnh có thể chủ động báo cho bác sĩ, điều dưỡng hoặc nhân viên công tác xã hội nếu thường xuyên mất ngủ, hoảng sợ, buồn bã, tuyệt vọng, không muốn tiếp xúc với người khác, ăn uống giảm nhiều hoặc không thể tập trung vào các quyết định điều trị.

Các công cụ đánh giá chất lượng cuộc sống có thể giúp phát hiện những vấn đề mà cuộc trò chuyện thông thường bỏ sót. Nghiên cứu phỏng vấn nhóm điều trị đa chuyên khoa cho thấy các nhân viên y tế nhìn nhận việc đánh giá chất lượng cuộc sống là quan trọng đối với người bệnh ung thư đầu cổ, nhưng trên thực tế nhiều nơi vẫn đánh giá không chính thức và ít sử dụng công cụ chuẩn hóa [2]. Vì vậy, người bệnh không cần chờ bác sĩ hỏi mới chia sẻ. Có thể nói cụ thể: “Tôi mất ngủ nhiều”, “Tôi sợ giao tiếp vì giọng nói thay đổi” hoặc “Tôi thấy tuyệt vọng và không biết phải làm gì”.

Bác sĩ có thể giới thiệu người bệnh đến chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần, nhân viên công tác xã hội, nhóm hỗ trợ hoặc chương trình phục hồi chức năng. Nếu có ý nghĩ tự làm hại bản thân, không muốn sống hoặc cảm thấy mình có thể gây nguy hiểm cho bản thân, người bệnh cần báo ngay cho người thân và cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ khẩn cấp. Không nên ở một mình trong tình huống này.

Những việc có thể giúp người bệnh giữ sức khỏe tinh thần

Trước hết, hãy xin thông tin điều trị theo từng bước thay vì cố gắng ghi nhớ tất cả cùng lúc. Người bệnh có thể đi cùng một người đáng tin cậy, ghi câu hỏi trước buổi khám và nhờ bác sĩ giải thích lại những điểm chưa rõ. Hiểu kế hoạch điều trị có thể giúp giảm cảm giác bị động, dù không thể loại bỏ hoàn toàn lo lắng.

Nên duy trì một lịch sinh hoạt đơn giản, gồm thời gian ngủ nghỉ, ăn uống theo khả năng, vận động nhẹ nếu bác sĩ cho phép và các hoạt động đem lại cảm giác quen thuộc. Việc phục hồi chức năng có thể hỗ trợ các vấn đề như nuốt, há miệng, nói chuyện, vận động cổ và vai. Một tổng quan hệ thống nhận định các di chứng chức năng này thường ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống và phục hồi chức năng là một phần quan trọng trong chăm sóc đa chuyên khoa [3]. Khi ăn uống hoặc giao tiếp tốt hơn, người bệnh có thể cảm thấy tự tin và chủ động hơn.

Gia đình nên hỏi người bệnh cần giúp gì cụ thể, chẳng hạn đưa đi khám, chuẩn bị thức ăn phù hợp, hỗ trợ vệ sinh miệng hoặc ngồi bên cạnh khi người bệnh mệt. Không nên liên tục nói “hãy lạc quan” hoặc so sánh với người khác. Lắng nghe, thừa nhận rằng việc này khó khăn và tôn trọng thời điểm người bệnh muốn nói thường hữu ích hơn.

Chăm sóc tâm lý cũng nên được xem là một phần của điều trị, không phải dấu hiệu cho thấy người bệnh “không đủ mạnh mẽ”. Một chương trình nghiên cứu về chăm sóc sức khỏe răng miệng cho người sống sau ung thư đầu cổ đang đánh giá cả chất lượng cuộc sống, khả năng làm việc, dinh dưỡng và sức khỏe tâm lý, cho thấy các khía cạnh này có liên hệ chặt chẽ với nhau [1]. Tuy nhiên, đây là nghiên cứu theo đề cương và chưa phải kết quả cuối cùng.

Điều quan trọng là mỗi trường hợp ung thư đầu cổ khác nhau về vị trí bệnh, phương pháp điều trị, tuổi, sức khỏe nền, hoàn cảnh gia đình và nguồn lực hỗ trợ. Người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về những thay đổi tâm lý hoặc khó khăn trong sinh hoạt để được đánh giá và giới thiệu hỗ trợ phù hợp, thay vì tự chịu đựng một mình.

Nguồn tham khảo

1. Improved oral health in head and neck cancer survivors (OHHNC study): a study protocol for a multicentre two-armed randomised controlled trial. PMC
2. Healthcare Practitioners' Perceptions of Quality‐of‐Life Tools in Head and Neck Surgical Oncology: A Qualitative Descriptive Content Analysis. PMC
3. Rehabilitation and Physiotherapy for Functional Sequelae in Adults with Head and Neck Cancer: A Systematic Review and Meta-Analysis. PMC
4. Data-driven biopsychosocial profiles to inform early psycho-oncology triage in head and neck cancer. PMC
5. Time-dependent analysis of HUS change in older patients aged > 75 years with head and neck cancer. PMC