Chăm sóc người bệnh ung thư đại trực tràng tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư đại trực tràng tại nhà cần tập trung vào kiểm soát triệu chứng, duy trì dinh dưỡng và vận động phù hợp, dùng thuốc đúng hướng dẫn, đồng thời nhận biết sớm các dấu hiệu cần liên hệ bệnh viện. Mỗi người bệnh có vị trí u, giai đoạn bệnh, phương pháp điều trị và sức khỏe nền khác nhau, vì vậy kế hoạch tại nhà nên được cá thể hóa cùng bác sĩ điều trị.

Theo dõi sức khỏe hằng ngày và nhận biết dấu hiệu nguy hiểm

Người nhà có thể hỗ trợ bằng cách quan sát sự thay đổi của người bệnh mỗi ngày, ghi lại triệu chứng để trao đổi cụ thể khi tái khám. Những nội dung hữu ích gồm mức độ đau, số lần đi tiêu, tính chất phân, tình trạng táo bón hoặc tiêu chảy, buồn nôn, ăn uống, giấc ngủ, cân nặng nếu có thể theo dõi, lượng nước uống và khả năng tự đi lại, tự chăm sóc.

Đau bụng, đầy hơi, rối loạn đi tiêu, mệt mỏi hoặc chán ăn có thể xảy ra do bản thân ung thư, sau phẫu thuật hoặc do hóa trị, xạ trị, thuốc giảm đau. Tuy nhiên, không nên tự cho rằng mọi triệu chứng đều “bình thường do điều trị”. Cần gọi ngay cho cơ sở điều trị hoặc đi cấp cứu khi có một trong các biểu hiện sau:

• Sốt, rét run, đặc biệt khi đang hóa trị hoặc dùng thuốc ảnh hưởng miễn dịch.
• Khó thở, đau ngực, lú lẫn, ngất hoặc yếu liệt mới xuất hiện.
• Đau bụng tăng nhanh, bụng trướng rõ, nôn liên tục, không xì hơi hoặc không đi tiêu được.
• Tiêu chảy nhiều, phân có máu, phân đen, chảy máu hậu môn nhiều.
• Không ăn uống được, nôn khiến không giữ được nước, tiểu rất ít, khô môi, lơ mơ.
• Vết mổ đỏ nhiều, sưng, nóng, chảy dịch mủ, đau tăng hoặc vết mổ hở.
• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, ngứa nhiều hoặc đau vùng bụng trên bên phải.

Vàng da cần được đánh giá sớm vì đôi khi liên quan đến tắc đường mật. Báo cáo ca bệnh về ung thư trực tràng cho thấy tổn thương di căn đường mật có thể gây vàng da tắc mật và cần can thiệp dẫn lưu hoặc đặt stent trong một số tình huống [3]. Đây là biến chứng hiếm, nhưng triệu chứng vàng da không nên chờ đến lịch tái khám mới báo bác sĩ.

Ăn uống, uống nước và chăm sóc tiêu hóa

Dinh dưỡng không thay thế điều trị ung thư, nhưng ảnh hưởng đáng kể đến sức bền, khả năng chịu điều trị và sinh hoạt hằng ngày. Khảo sát tại Canada cho thấy người bệnh và người chăm sóc thường thiếu hướng dẫn dinh dưỡng rõ ràng, trong khi nhân viên y tế cũng nhận thấy việc sàng lọc nguy cơ suy dinh dưỡng và chuyển khám chuyên gia dinh dưỡng chưa phải lúc nào cũng được thực hiện sớm [6]. Vì vậy, gia đình nên chủ động đề nghị được đánh giá dinh dưỡng khi người bệnh sụt cân, ăn kém, tiêu chảy kéo dài hoặc nuốt khó.

Nguyên tắc chung là chia thức ăn thành nhiều bữa nhỏ, ưu tiên món mềm, dễ tiêu, giàu năng lượng và đạm như cháo có thịt cá trứng, sữa hoặc sản phẩm dinh dưỡng theo tư vấn chuyên môn, đậu phụ, cá, thịt nạc. Nếu ăn ít trong một bữa, không nên ép ăn quá nhiều mà có thể tăng số bữa phụ. Uống nước rải đều trong ngày, nhất là khi đi tiêu lỏng, có hậu môn nhân tạo hoặc nôn. Lượng dịch cụ thể cần hỏi bác sĩ nếu người bệnh có bệnh tim, thận hoặc được dặn hạn chế nước.

Khi tiêu chảy, có thể tạm chọn thức ăn mềm, ít dầu mỡ, tránh rượu bia, đồ uống quá ngọt, thức ăn sống hoặc khó tiêu. Nếu táo bón, cần trao đổi bác sĩ về thuốc đang dùng, đặc biệt thuốc giảm đau nhóm opioid. Không tự dùng thuốc xổ, thuốc cầm tiêu chảy hoặc thuốc nam khi chưa hỏi ý kiến, vì có thể làm che lấp tình trạng tắc ruột, nhiễm trùng hoặc gây tương tác thuốc.

Một số người bệnh quan tâm đến trà xanh, thực phẩm chức năng hay chế phẩm “tăng miễn dịch”. Nghiên cứu về epigallocatechin gallate từ trà xanh được cung cấp là nghiên cứu trên chuột, không đủ để kết luận hiệu quả hay độ an toàn điều trị ung thư đại trực tràng ở người [5]. Người bệnh không nên tự dùng liều cao chiết xuất trà xanh, thuốc nam hoặc sản phẩm không rõ nguồn gốc với mục đích thay thế điều trị.

Chăm sóc sau phẫu thuật, hậu môn nhân tạo và trong thời gian điều trị

Sau mổ, người bệnh cần dùng thuốc đúng đơn, vận động nhẹ theo sức và tái khám đúng hẹn. Việc đi lại ngắn, tăng dần nếu không chóng mặt hoặc đau nhiều, thường giúp giảm nguy cơ nằm lâu, hỗ trợ nhu động ruột và duy trì thể lực. Không mang vác nặng hoặc tập gắng sức nếu bác sĩ chưa cho phép.

Nếu có hậu môn nhân tạo, người bệnh và người chăm sóc nên được điều dưỡng hướng dẫn thực hành thay túi, bảo vệ da quanh lỗ mở và nhận biết bất thường. Da quanh hậu môn nhân tạo cần được giữ sạch, khô, tránh để phân rò rỉ lâu gây kích ứng. Cần báo nhân viên y tế khi lỗ mở đổi màu tím sẫm hoặc đen, chảy máu nhiều, đau tăng, da loét rộng, túi rò liên tục hoặc lượng phân thay đổi đột ngột kèm mệt nhiều.

Trong thời gian hóa trị, người bệnh có thể gặp mệt, buồn nôn, thay đổi vị giác, loét miệng, tiêu chảy hoặc táo bón. Nên chuẩn bị sẵn các món người bệnh dễ ăn, chăm sóc răng miệng bằng bàn chải mềm, theo dõi nhiệt độ khi thấy mệt bất thường và hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng nhiễm trùng. Không tự ngưng hóa trị hoặc giảm liều thuốc vì khó chịu mà chưa báo bác sĩ.

Với một số ung thư đại trực tràng có đặc điểm sinh học phù hợp, bác sĩ có thể dùng thuốc miễn dịch ức chế điểm kiểm soát miễn dịch. Đáp ứng điều trị không giống nhau giữa các người bệnh. Một nghiên cứu ở người bệnh ung thư đại trực tràng di căn dùng thuốc kháng PD-1 hoặc PD-L1 kết hợp hóa trị ghi nhận nhóm có gánh nặng đột biến u cao có thời gian sống không tiến triển, thời gian sống toàn bộ và điểm chất lượng sống tốt hơn nhóm có gánh nặng đột biến thấp [1]. Đây là thông tin về dấu ấn sinh học xét nghiệm, không phải tiêu chí để gia đình tự đánh giá kết quả điều trị tại nhà.

Mệt mỏi, tinh thần và vai trò của người chăm sóc

Mệt mỏi liên quan ung thư là cảm giác kiệt sức kéo dài, không hoàn toàn hết sau nghỉ ngơi. Đây không phải biểu hiện “yếu đuối” hay thiếu cố gắng. Trong nghiên cứu theo dõi người đã phẫu thuật ung thư trực tràng, hơn một nửa người trả lời khảo sát vẫn có mệt mỏi sau 5 năm; gần một phần ba báo cáo mệt mỏi mức vừa đến nặng [4]. Điều này cho thấy cần xem mệt mỏi là vấn đề đáng được đánh giá và hỗ trợ lâu dài.

Tại nhà, nên giúp người bệnh cân bằng giữa nghỉ ngơi và hoạt động. Có thể lập lịch một ngày đơn giản, ưu tiên việc quan trọng vào lúc người bệnh tỉnh táo nhất, xen kẽ thời gian nghỉ. Vận động nhẹ tùy sức như đi bộ trong nhà, tập thở chậm, giãn cơ có thể hữu ích nếu bác sĩ không chống chỉ định. Nếu mệt kèm khó thở, đau ngực, chóng mặt, da xanh, sốt, sụt ăn rõ hoặc trầm buồn kéo dài, cần báo bác sĩ để tìm nguyên nhân như thiếu máu, nhiễm trùng, tác dụng phụ thuốc, đau không kiểm soát hoặc suy dinh dưỡng.

Hệ vi sinh đường ruột, tức cộng đồng vi khuẩn sống trong ruột, đang được nghiên cứu vì có thể ảnh hưởng đáp ứng miễn dịch ở một số người bệnh ung thư đại trực tràng dùng miễn dịch trị liệu [2]. Tuy vậy, bằng chứng hiện chưa có nghĩa là người bệnh nên tự mua men vi sinh, kháng sinh hoặc thực hiện chế độ ăn cực đoan. Đặc biệt, kháng sinh chỉ nên dùng khi bác sĩ kê đơn.

Người chăm sóc cũng cần được nghỉ ngơi và chia sẻ trách nhiệm với người thân khi có thể. Hãy khuyến khích người bệnh nói về đau đớn, lo lắng, nhu cầu riêng tư và điều họ mong muốn trong điều trị. Giữ liên lạc với bác sĩ ung bướu, bác sĩ phẫu thuật, điều dưỡng và chuyên gia dinh dưỡng sẽ giúp kế hoạch chăm sóc tại nhà an toàn, phù hợp hơn với từng giai đoạn bệnh.

Nguồn tham khảo

1. Tumor mutational burden as a prognostic biomarker for survival and quality of life in metastatic colorectal cancer patients receiving anti-PD-1/PD-L1 immunotherapy. PMC
2. Gut microbiome-mediated primary and acquired resistance to immune checkpoint inhibitors in MSI-H/dMMR colorectal cancer: mechanisms, biomarkers, and therapeutic implications-a narrative review. PMC
3. Multidisciplinary Management of Common Bile Duct Metastasis from Rectal Cancer: A Case Report of Long-Term Disease Control and Literature Review. PMC
4. Fatigue 5 years after treatment for rectal cancer – results from the QoLiRECT study. PMC
5. Epigallocatechin-3-Gallate, the green tea polyphenol suppresses expression of CD31 and VEGFR2 and enhances the chemotherapeutic potential of irinotecan in AOM/DSS model of colorectal cancer in mice. PMC
6. Nutrition Care Practices in Colorectal Cancer: A National Survey of Patients, Caregivers, and Healthcare Professionals in Canada. PMC