Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư đại trực tràng

Mắc ung thư đại trực tràng có thể gây sốc, lo sợ, buồn bã, tức giận hoặc cảm giác mất kiểm soát. Những phản ứng này không phải là dấu hiệu “yếu đuối”, mà là đáp ứng thường gặp trước một bệnh lý nghiêm trọng, các thay đổi cơ thể và những bất định trong điều trị. Mỗi người sẽ có trải nghiệm khác nhau, và hỗ trợ tâm lý là một phần quan trọng của chăm sóc ung thư.

Những cảm xúc thường gặp và vì sao chúng xuất hiện

Ngay khi nhận chẩn đoán, nhiều người lo về khả năng điều trị, nguy cơ tái phát, tài chính, công việc và vai trò trong gia đình. Có người cảm thấy tê liệt hoặc chưa thể tin vào kết quả; người khác lại muốn tìm hiểu thật nhiều thông tin ngay lập tức. Cả hai cách phản ứng đều có thể xảy ra.

Ung thư đại trực tràng có một số đặc điểm dễ tác động mạnh đến lòng tự trọng và đời sống tinh thần. Bệnh có thể gây thay đổi thói quen đi tiêu, tiêu chảy, táo bón, đau, mệt mỏi, sụt sức hoặc ảnh hưởng chuyện ăn uống. Một số người phải làm hậu môn nhân tạo, nghĩa là đưa một đoạn ruột ra thành bụng để phân thoát vào túi chứa. Điều này có thể làm người bệnh ngại giao tiếp, lo mùi, lo rò rỉ túi, ngại gần gũi với bạn đời hoặc cảm thấy cơ thể “không còn như trước”.

Nghiên cứu trên 364 người bệnh ung thư đại trực tràng cho thấy đau, tiêu chảy hoặc táo bón, mức độ căng thẳng mà người bệnh tự cảm nhận và tình trạng có hậu môn nhân tạo đều liên quan đến các nhóm triệu chứng lo âu, trầm cảm khác nhau [4]. Điều này nhắc rằng cảm xúc không tách rời khỏi triệu chứng cơ thể. Khi đau, rối loạn đi tiêu hoặc vấn đề hậu môn nhân tạo được kiểm soát tốt hơn, tâm lý của người bệnh cũng có thể dễ chịu hơn.

Lo âu, trầm cảm và mệt mỏi cần được nhận biết sớm

Lo âu là cảm giác lo lắng, căng thẳng, bồn chồn, thường đi kèm suy nghĩ lặp đi lặp lại về điều xấu có thể xảy ra. Trầm cảm có thể biểu hiện bằng buồn dai dẳng, giảm hứng thú với những điều trước đây từng yêu thích, cảm giác vô vọng, tự trách mình, khó ngủ hoặc ngủ quá nhiều, giảm tập trung. Trong nghiên cứu về mạng lưới triệu chứng ở người bệnh ung thư đại trực tràng, tâm trạng buồn hoặc trầm cảm được xác định là một triệu chứng then chốt cần ưu tiên can thiệp [4].

Mệt mỏi liên quan ung thư cũng rất dễ bị hiểu nhầm là “cố gắng lên là hết”. Thực tế, đây có thể là tình trạng kiệt sức kéo dài, không hồi phục hoàn toàn sau nghỉ ngơi và ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, trí nhớ, cảm xúc. Một nghiên cứu theo dõi người đã phẫu thuật ung thư trực tràng ghi nhận sau 5 năm, 52,4% người trả lời bảng hỏi vẫn có mệt mỏi; 29% báo cáo mức mệt mỏi từ vừa đến nặng [2]. Vì vậy, nếu mệt mỏi kéo dài, người bệnh không nên tự chịu đựng hoặc cho rằng đó là điều bắt buộc phải chấp nhận sau điều trị.

Cần báo sớm với bác sĩ hoặc điều dưỡng khi có các dấu hiệu sau: buồn bã, lo âu hoặc mất ngủ kéo dài; không muốn gặp ai; không còn hứng thú sống; hoảng sợ mỗi khi đến lịch tái khám; không thể thực hiện các việc thường ngày; dùng rượu, thuốc an thần hoặc thuốc giảm đau không đúng hướng dẫn để “quên đi”; hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, cảm thấy không muốn sống. Khi có ý nghĩ tự sát hay nguy cơ tự làm hại mình, cần nói ngay với người thân, liên hệ bác sĩ điều trị, cơ sở y tế gần nhất hoặc dịch vụ cấp cứu tại địa phương. Đây là tình huống cần được hỗ trợ khẩn cấp.

Hậu môn nhân tạo, thay đổi cơ thể và quan hệ gia đình

Người có hậu môn nhân tạo có thể cần thời gian để học cách chăm sóc da quanh lỗ mở, thay túi, điều chỉnh ăn uống theo hướng dẫn và xử lý các tình huống ngoài ý muốn. Giai đoạn đầu thường đi kèm lo lắng vì kiến thức và kỹ năng chưa quen. Tuy nhiên, sự tự tin có thể tăng dần khi người bệnh được điều dưỡng chuyên về hậu môn nhân tạo hướng dẫn thực hành, biết chuẩn bị vật dụng khi ra ngoài và có người đồng hành không phán xét.

Đừng ngại nói rõ với nhân viên y tế những điều tưởng như “khó nói”, chẳng hạn lo mùi, bất tiện khi đi xa, sợ bạn đời xa lánh, giảm ham muốn hoặc đau khi quan hệ. Đây là những vấn đề sức khỏe thực tế, không phải chuyện riêng tư kém quan trọng. Bác sĩ có thể đánh giá nguyên nhân thực thể, điều chỉnh thuốc nếu cần, giới thiệu điều dưỡng chuyên môn hoặc chuyên gia tâm lý.

Gia đình vừa là nguồn nâng đỡ lớn, vừa có thể chịu áp lực đáng kể. Phỏng vấn người chăm sóc bệnh nhân ung thư đại trực tràng cho thấy họ thường trải qua cú sốc, sợ hãi, bất định, thay đổi lớn trong đời sống hằng ngày và gánh nặng chăm sóc cả về thể chất lẫn cảm xúc [3]. Vì vậy, người bệnh và người thân nên chia sẻ cụ thể nhu cầu của mình thay vì đoán ý nhau. Ví dụ, người bệnh có thể nói: “Tôi cần bạn ngồi nghe tôi vài phút, chưa cần đưa lời khuyên”, hoặc “Tôi muốn cùng bạn hỏi bác sĩ về cách chăm sóc hậu môn nhân tạo”.

Những cách hỗ trợ tinh thần thiết thực

Trước hết, hãy cho phép bản thân có cảm xúc. Không cần phải luôn lạc quan. Mục tiêu thực tế hơn là nhận diện cảm xúc, nói ra khi cần và tìm cách sống từng ngày phù hợp với tình trạng sức khỏe hiện tại.

Một số biện pháp chung, an toàn có thể hữu ích gồm duy trì lịch sinh hoạt đơn giản, nghỉ ngơi xen kẽ hoạt động, vận động nhẹ nếu bác sĩ cho phép, thực hành thở chậm hoặc thư giãn, giữ liên lạc với một vài người đáng tin cậy và hạn chế tìm kiếm thông tin thiếu kiểm chứng. Viết ra các câu hỏi trước buổi khám cũng giúp giảm cảm giác bối rối và tăng khả năng tham gia vào quyết định điều trị.

Người bệnh có thể đề nghị bác sĩ đánh giá tâm lý định kỳ, đặc biệt khi đang đau nhiều, rối loạn tiêu hóa, mệt mỏi hoặc vừa thay đổi phác đồ điều trị. Các hỗ trợ có thể bao gồm tư vấn tâm lý, trị liệu tâm lý, nhóm hỗ trợ người bệnh, can thiệp giấc ngủ và thuốc điều trị lo âu hoặc trầm cảm khi phù hợp. Việc dùng thuốc cần do bác sĩ kê đơn, vì một số thuốc có thể tương tác với thuốc điều trị ung thư hoặc làm thay đổi triệu chứng tiêu hóa.

Chất lượng cuộc sống cũng không chỉ phụ thuộc vào tinh thần. Ở nhóm bệnh nhân ung thư đại trực tràng di căn được điều trị bằng liệu pháp miễn dịch kết hợp hóa trị, nghiên cứu ghi nhận nhóm có gánh nặng đột biến u cao có điểm chức năng chất lượng cuộc sống tốt hơn nhóm thấp [1]. Kết quả này cho thấy đặc điểm khối u và đáp ứng điều trị có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm sống của người bệnh, nhưng không thể dùng để dự đoán tâm trạng của từng cá nhân.

Tâm lý khi mắc ung thư đại trực tràng có thể thay đổi theo từng giai đoạn điều trị và không có cách “đúng” duy nhất để đối diện. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị, điều dưỡng và chuyên gia tâm lý về những khó khăn cụ thể của bạn để nhận được hỗ trợ phù hợp, kịp thời.

Nguồn tham khảo

1. Tumor mutational burden as a prognostic biomarker for survival and quality of life in metastatic colorectal cancer patients receiving anti-PD-1/PD-L1 immunotherapy. PMC
2. Fatigue 5 years after treatment for rectal cancer – results from the QoLiRECT study. PMC
3. Caregiving Experiences, Supportive Care Needs and Coping Strategies Among Family Caregivers of Patients with Colorectal Cancer in Kazakhstan: A Qualitative Descriptive Study. PMC
4. Identifying core symptoms of anxiety and depression in colorectal cancer patients: network analysis. PMC