Xạ trị trong điều trị ung thư bàng quang: những điều người bệnh nên biết

Nếu bạn hoặc người thân vừa được bác sĩ nhắc tới xạ trị (radiotherapy) như một phần trong kế hoạch điều trị ung thư bàng quang, có lẽ bạn đang có nhiều băn khoăn. Bài viết này tổng hợp thông tin từ các nghiên cứu gần đây để giúp bạn hiểu rõ hơn xạ trị có thể được dùng như thế nào, trong những tình huống nào, và những điểm cần lưu ý.

Xạ trị có thể giúp giữ lại bàng quang

Một trong những vai trò quan trọng của xạ trị là giúp một số người bệnh giữ lại được bàng quang thay vì phải cắt bỏ. Cách tiếp cận này thường được gọi là điều trị ba phương thức (trimodality therapy, viết tắt TMT), kết hợp cắt u qua nội soi, hóa trị và xạ trị. Đây được xem là một lựa chọn giữ bàng quang cho những người bệnh phù hợp có ung thư bàng quang xâm lấn cơ [1].

Một nghiên cứu thực tế nhiều trung tâm tại Nhật Bản trên 175 người bệnh dùng hóa xạ trị triệt để (definitive chemoradiotherapy) cho thấy tỷ lệ sống còn toàn bộ sau 5 năm khoảng 52%, và tỷ lệ giữ được bàng quang khoảng 69% [4]. Đáng chú ý, việc cắt u qua nội soi tối đa trước điều trị có liên quan tới khả năng giữ bàng quang tốt hơn [4]. Điều này cho thấy sự chuẩn bị kỹ lưỡng trước xạ trị có thể có ý nghĩa.

Khi ung thư quay lại sau điều trị giữ bàng quang

Ngay cả khi đã điều trị giữ bàng quang, ung thư vẫn có thể tái phát tại bàng quang, đôi khi ở dạng không xâm lấn cơ [1][8]. Trong tình huống này, một số hướng xử trí đang được nghiên cứu.

Bơm BCG vào bàng quang (một liệu pháp miễn dịch tại chỗ) sau khi đã xạ trị là một lựa chọn có thể được cân nhắc, nhưng bằng chứng hiện còn hạn chế và chủ yếu đến từ các nhóm nhỏ [1]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng thay đổi mô do tia xạ có thể khiến việc đánh giá qua nội soi và giải phẫu bệnh trở nên khó khăn hơn, nên việc xác định giai đoạn cẩn thận là rất cần thiết [1]. BCG có thể được xem xét khi tái phát rõ ràng là không xâm lấn cơ, kiểm soát được qua nội soi và bàng quang còn hoạt động tốt, trong khi vẫn giữ được khả năng phẫu thuật cắt bàng quang cứu vãn nếu điều trị thất bại [1].

Một hướng khác là tăng liều xạ (dose escalation). Một phân tích trên 107 người bệnh cho thấy việc tăng liều xạ có liên quan tới cải thiện kiểm soát tại chỗ đối với bệnh xâm lấn, dù không thấy khác biệt rõ với bệnh không xâm lấn [8].

Các kỹ thuật xạ trị hiện đại

Xạ trị ngày nay có nhiều kỹ thuật giúp tập trung liều vào khối u và hạn chế ảnh hưởng tới mô lành xung quanh.

Liệu pháp proton (proton therapy) có đặc tính vật lý riêng, được kỳ vọng có thể mang lại một phác đồ dễ dung nạp hơn. Một nghiên cứu đăng ký trên 39 người bệnh ung thư bàng quang xâm lấn cơ đã dùng proton với liều trung vị khoảng 56,8 Gy, phần lớn kết hợp hóa trị đồng thời [5].

Với xạ trị chỉ nhắm vào bàng quang, một phần vùng hạch chậu vẫn nhận liều xạ ngoài dự tính, điều này khó tránh khỏi và có thể góp phần chiếu xạ vùng bệnh vi thể ẩn [7]. Nghiên cứu so sánh hai kỹ thuật VMAT và IMRT cho thấy cả hai đạt độ phủ mục tiêu tương đương [7].

Xạ trị giúp giảm triệu chứng

Với những người bệnh lớn tuổi, thể trạng yếu hoặc có nhiều bệnh nền, không phù hợp để phẫu thuật hay hóa trị, xạ trị có thể đóng vai trò giảm triệu chứng. Một nghiên cứu trên 49 người bệnh lớn tuổi bị ung thư bàng quang tiến triển kèm tiểu máu cho thấy xạ trị giúp cầm máu hiệu quả, với tình trạng chảy máu giảm dần theo liều tăng lên [3]. Đây là hướng chăm sóc nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống khi các phương pháp tiêu chuẩn không phù hợp [3].

Với ung thư bàng quang đã di căn, việc điều trị đang chuyển dần từ chỉ giảm nhẹ sang các chiến lược đa phương thức, đặc biệt trong bệnh di căn ít vị trí (oligometastatic) [6]. Xạ trị độ chính xác cao có thể được kết hợp với liệu pháp miễn dịch để kiểm soát bệnh lâu dài hơn, dù vai trò này vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu [6].

Những hướng đang được nghiên cứu

Một số phương pháp mới vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm ban đầu. Chẳng hạn, việc kết hợp liệu pháp quang động (photodynamic therapy) với xạ trị đã cho thấy tác dụng hiệp đồng trong mô hình chuột, nhưng đây mới là nghiên cứu trên động vật, chưa phải bằng chứng áp dụng cho người [2].

Lời kết

Xạ trị có nhiều vai trò khác nhau trong ung thư bàng quang, từ giúp giữ lại bàng quang, xử trí khi bệnh tái phát, cho tới giảm triệu chứng khó chịu như tiểu máu. Mỗi tình huống lại phù hợp với những cách tiếp cận riêng, và nhiều hướng vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu nên chưa có câu trả lời chắc chắn cho mọi trường hợp.

Điều quan trọng là kế hoạch điều trị nên được cá nhân hóa dựa trên giai đoạn bệnh, thể trạng và mong muốn của bạn. Hãy trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị để cùng hiểu rõ lợi ích, nguy cơ và các lựa chọn phù hợp nhất với hoàn cảnh của mình.

Bối cảnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, ung thư bàng quang không nằm trong nhóm ung thư phổ biến nhất, nhưng vẫn là bệnh cần được phát hiện và điều trị chuyên khoa. Theo số liệu được nêu trong hướng dẫn của Bộ Y tế, năm 2018 Việt Nam có 1.502 ca ung thư bàng quang mới mỗi năm, đứng thứ 20 trong các loại ung thư. Bệnh có xu hướng tái phát, vì vậy việc tái khám và theo dõi lâu dài rất quan trọng.

Hướng dẫn Bộ Y tế nhấn mạnh điều trị cần dựa trên giai đoạn bệnh và phối hợp nhiều phương pháp như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị. Xạ trị chiếu ngoài có thể được dùng trước phẫu thuật khi u xâm lấn rộng, sau phẫu thuật tùy tổn thương còn lại, hoặc nhằm cầm máu và giảm đau. Các kỹ thuật lập kế hoạch bằng chụp cắt lớp vi tính (CT), chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc chụp PET/CT và những phương pháp xạ trị chính xác hơn có thể giúp tập trung liều vào vùng u, hạn chế ảnh hưởng tới mô lành xung quanh.

Nếu có đái máu, tiểu buốt, tiểu khó hoặc tiểu nhiều lần, người bệnh nên đi khám sớm tại cơ sở chuyên khoa ung bướu. Khi được chỉ định xạ trị, hãy hỏi bác sĩ về mục tiêu điều trị, lịch chiếu, tác dụng không mong muốn có thể gặp và kế hoạch theo dõi. Cũng nên trao đổi với nơi điều trị về quyền lợi bảo hiểm y tế, giấy tờ cần chuẩn bị và các khoản chi phí liên quan.

Nguồn tham khảo

1. BCG after trimodality therapy: managing non-muscle-invasive recurrence in the irradiated bladder. PMC
2. Enhanced survival through repeated photodynamic therapy and almost complete tumor regression by prior radiation therapy in an orthotopic rat bladder cancer model. PMC
3. Hemostatic Efficacy and Clinical Outcomes of Radiotherapy in Older Adult Patients With Advanced Bladder Cancer and Hematuria Unsuitable for Standard Treatment. PMC
4. Real-world outcomes of definitive chemoradiotherapy for bladder cancer: a multi-institutional retrospective study in Japan. PMC
5. Proton Therapy for Muscle-Invasive Bladder Cancer: Outcomes from the Multicenter Proton Collaborative Group PCG 001-09 Registry Trial. PMC
6. Radiotherapy for Metastatic Bladder Cancer in the Era of Modern Systemic Therapies. PMC
7. Regional patterns of incidental pelvic nodal irradiation during bladder-only radiotherapy: A paired dosimetric analysis of VMAT and IMRT. PMC
8. Dose-Escalated Radiation Therapy for Muscle-Invasive Bladder Cancer: A Retrospective Analysis. PMC