Tiên lượng và khả năng sống còn trong ung thư xương: những điều người bệnh nên biết

Nhận chẩn đoán ung thư xương thường đi kèm rất nhiều câu hỏi: Bệnh có thể điều trị được không? Khả năng sống còn như thế nào? Điều gì ảnh hưởng đến kết quả? Đây là những băn khoăn hoàn toàn dễ hiểu. Tuy vậy, tiên lượng không phải là một con số cố định áp dụng cho mọi người. Nó thay đổi theo loại ung thư, vị trí khối u, mức độ lan rộng, đáp ứng điều trị, khả năng phẫu thuật và nhiều đặc điểm riêng của từng người bệnh.

Các nghiên cứu được tóm tắt ở đây chủ yếu nói về sarcoma xương nguyên phát, đặc biệt là osteosarcoma và sarcoma Ewing. Đây là các ung thư xương hiếm gặp nhưng có thể tiến triển nhanh, thường xuất hiện ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi [1]. Một số thông tin cũng liên quan đến chondrosarcoma, là một loại ung thư xương khác, và đến tình huống ung thư đã lan tới phổi [3], [6].

Điều quan trọng là tiên lượng giúp bác sĩ và người bệnh hiểu rõ hơn về diễn biến có thể xảy ra, nhưng không thể dự đoán chính xác kết quả của một cá nhân.

“Tiên lượng” và “sống còn” nghĩa là gì?

Tiên lượng là nhận định của bác sĩ về diễn biến có thể có của bệnh, dựa trên tình trạng ung thư và kết quả điều trị. Khả năng sống còn thường được nghiên cứu bằng cách theo dõi một nhóm người bệnh trong thời gian dài, rồi đánh giá họ sống được bao lâu hoặc duy trì tình trạng không có bằng chứng bệnh trong bao lâu.

Những kết quả này có ý nghĩa ở mức nhóm người bệnh. Chúng không có nghĩa rằng một người cụ thể sẽ diễn tiến giống hệt mức trung bình của nhóm. Mỗi người có thể đáp ứng khác nhau với hóa trị, phẫu thuật, xạ trị hoặc các phương pháp điều trị khác.

Với ung thư xương, bác sĩ thường xem xét hai khía cạnh chính. Thứ nhất là ung thư còn khu trú tại vị trí ban đầu hay đã lan sang cơ quan khác. Thứ hai là liệu toàn bộ khối u có thể được điều trị tại chỗ một cách đầy đủ hay không, thường bằng phẫu thuật kết hợp với các điều trị toàn thân khi phù hợp.

Loại ung thư xương có ảnh hưởng đến tiên lượng

Ung thư xương không phải là một bệnh duy nhất. Sarcoma xương nguyên phát gồm nhiều nhóm khác nhau, trong đó osteosarcoma, sarcoma Ewing và chondrosarcoma là những loại thường được nhắc đến [1], [2], [6]. Mỗi loại có đặc điểm sinh học, cách lan rộng và phương pháp điều trị riêng.

Osteosarcoma và sarcoma Ewing được mô tả là những ung thư xương hiếm nhưng có tính chất ác tính cao [1]. Chúng thường được điều trị tại các trung tâm chuyên sâu về sarcoma, với sự phối hợp của nhiều chuyên khoa như ung bướu nội khoa, phẫu thuật ung bướu chỉnh hình, chẩn đoán hình ảnh, giải phẫu bệnh, xạ trị và phục hồi chức năng.

Sarcoma Ewing có thể xuất phát từ xương hoặc mô mềm [4]. Trong một số tình huống rất hiếm, bệnh có thể liên quan đến xương sọ hoặc vùng trong sọ. Báo cáo về sarcoma Ewing nguyên phát trong sọ ở người trưởng thành cho thấy việc chẩn đoán và điều trị có thể đặc biệt phức tạp, đồng thời nguy cơ tái phát cao hơn trong bối cảnh hiếm gặp này [4]. Tuy nhiên, một báo cáo ca bệnh đơn lẻ không thể đại diện cho tiên lượng của tất cả người mắc sarcoma Ewing.

Các phương pháp điều trị mới cho osteosarcoma, sarcoma Ewing và chondrosarcoma đang tiếp tục được nghiên cứu. Dù vậy, lựa chọn điều trị ở bệnh di căn vẫn còn hạn chế và kết quả nhìn chung kém thuận lợi hơn so với bệnh khu trú [6].

Ung thư còn khu trú hay đã di căn là yếu tố rất quan trọng

Một trong những yếu tố có ý nghĩa lớn nhất với tiên lượng là phạm vi bệnh tại thời điểm chẩn đoán. Khi ung thư còn khu trú, nghĩa là chưa phát hiện lan đến cơ quan ở xa, mục tiêu điều trị thường là kiểm soát triệt để khối u bằng điều trị toàn thân và điều trị tại chỗ phù hợp.

Nghiên cứu về osteosarcoma và sarcoma Ewing khu trú nhấn mạnh tầm quan trọng của chẩn đoán và điều trị kịp thời trong hành trình chăm sóc người bệnh [1]. Dù nghiên cứu này đang xem xét kỹ hơn mối liên hệ giữa các khoảng thời gian điều trị trong bệnh viện và thời gian sống còn, bản thân việc được đánh giá tại trung tâm chuyên sâu vẫn có ý nghĩa thiết thực. Người bệnh cần được lập kế hoạch điều trị bài bản, tránh những can thiệp có thể làm khó cho phẫu thuật sau này.

Nếu bệnh đã lan xa, đặc biệt đến phổi, việc điều trị thường khó khăn hơn. Phổi là vị trí sarcoma thường di căn đến [3]. Tuy nhiên, di căn phổi không đồng nghĩa rằng mọi cơ hội điều trị đều chấm dứt. Ở một số người bệnh được lựa chọn cẩn thận, phẫu thuật lấy tổn thương di căn ở phổi có thể được cân nhắc như một phần của kế hoạch điều trị đa mô thức.

Cần hiểu rằng các kết quả sau phẫu thuật di căn phổi chủ yếu phản ánh nhóm người bệnh đã được bác sĩ đánh giá là phù hợp để mổ. Vì vậy, không thể dùng các dữ liệu này để kết luận rằng phẫu thuật chắc chắn có lợi cho mọi người có di căn phổi [3].

Khả năng lấy hết khối u có liên quan chặt chẽ với kết quả

Trong nghiên cứu về phẫu thuật lấy di căn phổi ở người mắc sarcoma xương và sarcoma mô mềm, hai yếu tố liên quan rõ nhất với thời gian sống còn là việc bác sĩ phẫu thuật có lấy hết tổn thương ung thư hay không, và thời điểm di căn xuất hiện sau khi chẩn đoán bệnh ban đầu [3].

Nói đơn giản, nếu phẫu thuật có thể loại bỏ hoàn toàn phần u nhìn thấy được, kết quả có thể thuận lợi hơn so với khi còn sót tổn thương. Điều này không chỉ liên quan đến phẫu thuật phổi. Với sarcoma xương nói chung, mục tiêu của phẫu thuật khối u nguyên phát cũng là cắt bỏ khối u với diện cắt an toàn về mặt ung thư học.

Tuy nhiên, “lấy hết” không phải lúc nào cũng khả thi. Khối u có thể nằm sát mạch máu lớn, dây thần kinh, khớp hoặc các cơ quan quan trọng. Ví dụ, u ở đầu trên xương cánh tay có thể gây nhiều thách thức do vùng này có cấu trúc thần kinh mạch máu phức tạp [2]. Phẫu thuật viên cần đồng thời cân bằng giữa kiểm soát ung thư và bảo tồn chức năng chi thể khi có thể.

Một báo cáo về sarcoma Ewing ở đầu trên xương cánh tay mô tả trường hợp người bệnh được hóa trị trước mổ, sau đó phẫu thuật cắt u và tái tạo xương. Các nốt ở phổi cùng phần u lan vào mô mềm đã biến mất hoàn toàn sau hóa trị trong trường hợp này, và người bệnh không tái phát trong thời gian theo dõi được báo cáo [2]. Đây là tín hiệu đáng khích lệ cho cá thể đó, nhưng không thể xem là kết quả bảo đảm cho những người bệnh khác.

Đáp ứng với điều trị trước phẫu thuật có thể mang lại thông tin hữu ích

Với một số sarcoma xương, hóa trị có thể được sử dụng trước phẫu thuật, còn gọi là hóa trị tân bổ trợ. Mục đích có thể là kiểm soát các tế bào ung thư ngoài vị trí u chính, làm giảm phần u lan vào mô mềm và hỗ trợ việc phẫu thuật.

Báo cáo về sarcoma Ewing vùng đầu trên xương cánh tay cho thấy sau hóa trị tân bổ trợ, các nốt phổi và phần u lan rộng tại chỗ đã hết trên đánh giá sau điều trị [2]. Điều này cho thấy đáp ứng điều trị có thể ảnh hưởng đến lựa chọn phẫu thuật và hy vọng kiểm soát bệnh.

Dù vậy, đáp ứng hình ảnh tốt không nên được hiểu là ung thư đã biến mất hoàn toàn ở mọi trường hợp. Bác sĩ vẫn cần đánh giá bằng nhiều yếu tố, bao gồm hình ảnh học, kết quả phẫu thuật, giải phẫu bệnh và diễn biến theo dõi sau điều trị.

Thời điểm phát hiện di căn và tái phát cũng cần được xem xét

Khi sarcoma đã di căn đến phổi và người bệnh được cân nhắc phẫu thuật, khoảng thời gian từ lúc chẩn đoán bệnh ban đầu đến khi phát hiện di căn có liên quan đến tiên lượng. Trong nghiên cứu tại một trung tâm chuyên sâu, di căn xuất hiện sớm hơn sau chẩn đoán ban đầu có liên quan đến thời gian sống còn ngắn hơn [3].

Kết quả này có thể phản ánh rằng ở một số trường hợp, ung thư có đặc tính sinh học mạnh hơn và tiến triển nhanh hơn. Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là một yếu tố trong bức tranh chung. Nó không thể tự mình quyết định có nên mổ hay không, cũng không cho biết chắc chắn diễn biến của từng người.

Nghiên cứu này cũng ghi nhận việc có hạch bạch huyết trong lồng ngực bị ảnh hưởng, dù không phát hiện trước mổ, liên quan với thời gian sống còn ngắn hơn [3]. Ngược lại, trong nhóm người bệnh đã được phẫu thuật, số lượng tổn thương di căn được lấy bỏ, loại sarcoma và kỹ thuật mổ không cho thấy khác biệt về sống còn trong nghiên cứu đó [3]. Điều này nhắc chúng ta rằng không nên chỉ nhìn vào một đặc điểm đơn lẻ, chẳng hạn số nốt ở phổi, để tự kết luận về tiên lượng.

Chẩn đoán sớm là điều đáng hướng tới, nhưng không nên tự trách mình

Đau xương, sưng vùng chi, khối nổi lên hoặc hạn chế vận động có thể có nhiều nguyên nhân không phải ung thư. Vì triệu chứng của sarcoma xương thường không đặc hiệu, việc nhận ra bệnh sớm có thể khó [5]. Điều này đặc biệt đúng ở trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi, là nhóm có thể có những cách tìm kiếm chăm sóc y tế khác với người lớn tuổi [5].

Tổng quan hệ thống về thời gian chẩn đoán sarcoma xương ở người trẻ ghi nhận khoảng thời gian từ khi có biểu hiện đến khi được chẩn đoán thay đổi rất rộng giữa các nghiên cứu. Khoảng thời gian này có xu hướng dài hơn ở người lớn tuổi hơn trong nhóm nghiên cứu và ở người có u nằm sâu hoặc ở vị trí trung tâm của cơ thể [5].

Tuy nhiên, tổng quan này không tìm thấy mối liên hệ nhất quán giữa thời gian chẩn đoán kéo dài và sống còn [5]. Các nghiên cứu có cách đo lường khác nhau và còn nhiều hạn chế, nên không thể kết luận đơn giản rằng chậm chẩn đoán sẽ luôn quyết định kết quả.

Vì thế, người bệnh và gia đình không nên tự trách bản thân nếu hành trình đi đến chẩn đoán kéo dài. Điều có ích hơn là thông báo sớm cho bác sĩ khi triệu chứng đau xương, sưng hoặc khối bất thường kéo dài, tăng dần hay ảnh hưởng hoạt động hằng ngày. Khi đã có chẩn đoán, việc chuyển đến cơ sở có kinh nghiệm điều trị sarcoma và phối hợp đa chuyên khoa là bước quan trọng [1].

Điều trị bảo tồn chi và tái tạo có thể hỗ trợ chất lượng sống

Sống còn là mục tiêu cốt lõi, nhưng chất lượng sống và chức năng cũng rất quan trọng. Nhờ phẫu thuật bảo tồn chi cùng các kỹ thuật tái tạo xương, một số người bệnh có thể giữ được chi thể và đạt chức năng tốt sau điều trị [2].

Các báo cáo về sarcoma Ewing ở đầu trên xương cánh tay và xương hàm dưới cho thấy tái tạo bằng ghép xương có thể được thực hiện sau khi cắt u ở những tình huống phù hợp [2], [7]. Ở ca bệnh xương hàm dưới, người bệnh vẫn duy trì được sự cân đối khuôn mặt và chức năng miệng trong thời gian theo dõi được nêu [7].

Dù các ví dụ này đem lại hy vọng, chúng là báo cáo ca bệnh, không phải bằng chứng rằng mọi người đều sẽ có kết quả tương tự. Khả năng bảo tồn chi, loại vật liệu tái tạo và mức độ phục hồi phụ thuộc vào vị trí u, mức độ xâm lấn, tuổi, kế hoạch điều trị và tình trạng sức khỏe tổng thể.

Các điều trị mới có thể mở thêm hướng đi, nhưng vẫn đang được nghiên cứu

Đối với bệnh tái phát hoặc di căn, các nhà nghiên cứu đang tìm kiếm thêm lựa chọn ngoài điều trị tiêu chuẩn. Những hướng đang được quan tâm gồm thuốc nhắm vào thụ thể yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu, thuốc tác động lên cơ chế sửa chữa tổn thương ADN, thuốc tác động vào MYC, liệu pháp miễn dịch và các liệu pháp hướng vào dấu ấn trên bề mặt tế bào u [6].

Tuy nhiên, bằng chứng hiện có cho thấy kết quả không đồng đều giữa các loại ung thư xương. Một số thuốc nhắm trúng đích có hoạt tính nhưng tác dụng khi dùng đơn độc có thể không kéo dài. Các liệu pháp miễn dịch cũng có đáp ứng khác nhau giữa các nghiên cứu [6]. Vì vậy, các phương pháp này thường cần được cân nhắc tại trung tâm có kinh nghiệm, đôi khi trong khuôn khổ nghiên cứu lâm sàng.

Điều người bệnh có thể ghi nhớ

Tiên lượng trong ung thư xương phụ thuộc vào nhiều yếu tố kết hợp: loại sarcoma, bệnh còn khu trú hay đã di căn, khả năng cắt bỏ hoàn toàn khối u, đáp ứng điều trị và diễn biến tái phát nếu có. Bệnh di căn thường khó điều trị hơn, nhưng vẫn có những trường hợp được đánh giá để điều trị tích cực, bao gồm phẫu thuật tổn thương phổi khi phù hợp [3].

Các con số hoặc câu chuyện của người khác có thể giúp hiểu thêm về bệnh, nhưng không thể thay thế đánh giá cá thể hóa. Hãy trao đổi với bác sĩ điều trị về loại ung thư cụ thể của bạn, giai đoạn bệnh, mục tiêu điều trị, lựa chọn phẫu thuật, đáp ứng với điều trị và kế hoạch theo dõi. Việc được chăm sóc bởi nhóm đa chuyên khoa có kinh nghiệm về sarcoma có thể giúp bạn và gia đình đưa ra quyết định phù hợp hơn [1].

Bối cảnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, GLOBOCAN 2024 ước tính có 177.404 ca ung thư mắc mới và 111.015 ca tử vong do ung thư. Tuy nhiên, bảng số liệu này không có dòng riêng cho ung thư xương, vì vậy chưa có con số quốc gia cụ thể về số ca ung thư xương trong thống kê này. Ung thư xương nguyên phát là bệnh hiếm, nên người bệnh và gia đình có thể gặp khó khăn khi tìm kiếm thông tin hoặc cơ sở điều trị phù hợp.

Khi có triệu chứng như đau xương kéo dài, sưng đau tại một vị trí, hạn chế vận động hoặc phát hiện tổn thương xương trên phim chụp, người bệnh nên đi khám sớm tại cơ sở chuyên khoa ung bướu. Việc đánh giá thường cần phối hợp nhiều chuyên khoa để xác định chính xác loại u, vị trí bệnh và kế hoạch điều trị phù hợp.

Người bệnh nên chuẩn bị các kết quả xét nghiệm, phim chụp và hồ sơ điều trị khi đi khám. Cũng nên trao đổi trực tiếp với bệnh viện về quyền lợi bảo hiểm y tế, giấy chuyển tuyến và các chi phí dự kiến để chủ động hơn trong quá trình điều trị.

Nguồn tham khảo

1. Assessment of Clinical Time Intervals Along the Patient Journey with Overall Survival in Localized Osteosarcoma and Ewing Sarcoma: A 20-Year Tertiary Sarcoma Centre Experience. PMC
2. Proximal Humerus Ewing Sarcoma: Technical Challenges and Strategies for Bone Defect Reconstruction. PMC
3. Clinicopathological Prognostic Factors After Pulmonary Metastasectomy for Bone and Soft-Tissue Sarcoma: A Single-Centre Retrospective–Prospective Cohort Study. PMC
4. Recurrent Primary Intracranial Ewing Sarcoma With Parietal Bone Involvement: A Case Report. PMC
5. Diagnostic Intervals in Children, Adolescents and Young Adults with Primary Bone Sarcoma: A Systematic Review. PMC
6. Emerging Treatments in Bone Tumors: Lessons Learned from the ESMO Annual Meeting. PMC
7. Ewing sarcoma of the mandible in a child—reconstruction using a chondrocostal graft. PMC