Ung thư xương có tái phát không và làm sao theo dõi?

Có, ung thư xương nguyên phát có thể tái phát sau điều trị, nhưng nguy cơ và thời điểm tái phát rất khác nhau giữa từng người. Theo dõi đều đặn sau điều trị giúp phát hiện sớm khối u trở lại, tổn thương ở nơi khác hoặc các vấn đề liên quan đến phẫu thuật, hóa trị, xạ trị để can thiệp phù hợp.

Tái phát ung thư xương là gì?

Ung thư xương thường được nhắc đến trong câu hỏi này là các sarcoma xương nguyên phát, tức ung thư bắt đầu từ xương, như osteosarcoma, sarcoma Ewing, chondrosarcoma hoặc một số loại hiếm hơn. Đây là nhóm bệnh không đồng nhất, nghĩa là mỗi loại có đặc điểm sinh học, tốc độ phát triển và đáp ứng điều trị khác nhau [2].

Tái phát có thể được phát hiện theo một trong các dạng sau:

• Tái phát tại chỗ, khi khối u xuất hiện lại ở vùng xương hoặc mô mềm gần vị trí bệnh ban đầu.
• Tái phát ở xa, khi tế bào ung thư xuất hiện tại cơ quan khác. Phổi là một vị trí cần được đánh giá kỹ trong nhiều trường hợp sarcoma xương.
• Bệnh tiến triển, khi tổn thương đã có từ trước nhưng tiếp tục lớn lên hoặc xuất hiện thêm tổn thương mới.

Việc tái phát không đồng nghĩa rằng điều trị trước đó “thất bại hoàn toàn”. Ung thư có thể có những tế bào vi thể, nghĩa là quá nhỏ để nhìn thấy trên hình ảnh học ở thời điểm chẩn đoán hoặc sau mổ. Một số tế bào này có thể phát triển sau một thời gian. Trong sarcoma xương, bệnh tái phát hoặc đã di căn vẫn là tình huống điều trị phức tạp, do bản chất sinh học rất đa dạng của khối u [2].

Tuy nhiên, không phải ai cũng tái phát. Chẳng hạn, một báo cáo về sarcoma Ewing ở đầu trên xương cánh tay ghi nhận người bệnh không tái phát sau 30 tháng theo dõi, sau hóa trị, phẫu thuật lấy u và tái tạo xương [1]. Đây chỉ là một ca bệnh, không thể dùng để dự đoán kết quả cho mọi người, nhưng cho thấy điều trị bảo tồn chi có thể đạt kiểm soát bệnh ở một số trường hợp phù hợp.

Điều gì ảnh hưởng đến nguy cơ tái phát?

Bác sĩ không thể chỉ dựa vào một yếu tố để kết luận nguy cơ tái phát của một người bệnh. Đánh giá thường dựa trên toàn bộ hồ sơ, bao gồm loại mô bệnh học, mức độ ác tính của khối u, vị trí u, kích thước và mức độ lan rộng khi phát hiện bệnh, cũng như đáp ứng với điều trị.

Một số điểm bác sĩ thường quan tâm là:

• Khối u đã khu trú hay đã lan tới phổi, xương khác hoặc cơ quan khác tại thời điểm chẩn đoán.
• Phẫu thuật có lấy được toàn bộ u với diện cắt an toàn hay không. Diện cắt là phần mô ở rìa mẫu phẫu thuật được bác sĩ giải phẫu bệnh kiểm tra để xem còn tế bào ung thư không.
• Mức độ đáp ứng với hóa trị trước mổ, nếu phác đồ có sử dụng hóa trị.
• Loại sarcoma cụ thể. Ví dụ, sarcoma Ewing, osteosarcoma và chondrosarcoma có hướng điều trị và theo dõi không hoàn toàn giống nhau [2].
• Việc người bệnh có thể hoàn tất phác đồ, tái khám đúng hẹn và xử trí sớm các bất thường hay không.

Trong một báo cáo về sarcoma Ewing ở xương cánh tay, các nốt ở phổi đã biến mất sau hóa trị trước mổ, đồng thời phần u lan vào mô mềm cũng hết trên đánh giá sau điều trị [1]. Điều này minh họa rằng đáp ứng điều trị là thông tin quan trọng để bác sĩ lập kế hoạch tiếp theo, dù không bảo đảm chắc chắn bệnh sẽ không quay lại.

Đôi khi triệu chứng kéo dài bị quy cho chấn thương cũ, viêm hoặc biến chứng sau mổ. Một báo cáo về sarcoma xương chày có độ ác tính cao cho thấy việc không theo dõi lâm sàng và hình ảnh học đầy đủ có thể làm chậm nhận diện tổn thương tiến triển [3]. Vì vậy, đau dai dẳng không nên tự động được xem là hậu quả bình thường của phẫu thuật hay chấn thương.

Theo dõi sau điều trị thường gồm những gì?

Lịch tái khám phải do bác sĩ ung bướu và phẫu thuật viên chuyên u xương xây dựng riêng. Nguồn nghiên cứu hiện có không đưa ra một lịch tái khám thống nhất theo số tháng hoặc số năm, vì vậy người bệnh không nên tự áp dụng một mốc thời gian cố định từ internet.

Một buổi theo dõi thường có các phần sau:

Hỏi triệu chứng và khám trực tiếp. Bác sĩ sẽ hỏi về đau mới xuất hiện, đau tăng dần, sưng, hạn chế vận động, sốt, mệt nhiều, sụt cân không chủ ý, ho kéo dài, khó thở hoặc các triệu chứng khác. Vùng từng có khối u sẽ được khám để đánh giá sưng, khối cứng, da, vết mổ, chức năng khớp và thần kinh mạch máu.

Chụp hình ảnh vùng điều trị. Tùy vị trí ban đầu, bác sĩ có thể chỉ định X quang, cộng hưởng từ hoặc cắt lớp vi tính để kiểm tra xương, mô mềm quanh u và vật liệu tái tạo. Nếu người bệnh đã ghép xương, thay khớp hoặc cố định bằng nẹp, đinh, việc theo dõi còn giúp phát hiện biến chứng cơ học hay nhiễm trùng bên cạnh nguy cơ tái phát.

Đánh giá phổi và các vị trí nghi ngờ. Bởi sarcoma xương có thể lan đến phổi, bác sĩ có thể dùng các phương tiện chẩn đoán hình ảnh ngực phù hợp với từng trường hợp. Khi có triệu chứng hoặc hình ảnh chưa rõ, bác sĩ có thể mở rộng đánh giá sang những vùng khác. Chụp PET/CT có thể hỗ trợ đánh giá giai đoạn và theo dõi đáp ứng ở một số loại ung thư, nhưng không phải lúc nào cũng cần cho mọi lần tái khám [4].

Xét nghiệm và xác nhận chẩn đoán khi cần. Xét nghiệm máu có thể hữu ích để theo dõi sức khỏe tổng quát và ảnh hưởng của điều trị, nhưng thường không thể một mình khẳng định có tái phát hay không. Nếu phát hiện tổn thương đáng ngờ, bác sĩ có thể cần chụp thêm hoặc sinh thiết. Sinh thiết là lấy một phần mô để xét nghiệm dưới kính hiển vi, nhằm phân biệt tái phát với viêm, sẹo, thay đổi sau xạ trị hay tổn thương lành tính.

Các kỹ thuật phân tích gen và “sinh thiết lỏng”, tức tìm vật liệu di truyền của u trong máu, đang được nghiên cứu để theo dõi diễn biến sarcoma theo thời gian [2]. Dù đầy hứa hẹn, các phương pháp này chưa thay thế tái khám, chẩn đoán hình ảnh và đánh giá của nhóm chuyên môn trong mọi tình huống.

Người bệnh cần chú ý dấu hiệu nào và nên làm gì?

Hãy liên hệ sớm với cơ sở điều trị nếu có đau xương hoặc đau quanh sẹo mổ tăng dần, khối sưng mới, vết mổ thay đổi, giảm vận động rõ, ho kéo dài, đau ngực, khó thở, sốt không rõ nguyên nhân hoặc mệt kiệt sức. Những dấu hiệu này không chắc là tái phát, vì có thể liên quan đến nhiễm trùng, tác dụng muộn của điều trị hoặc bệnh lý khác. Dù vậy, kiểm tra sớm sẽ an toàn hơn việc chờ triệu chứng tự hết.

Thông tin chung hữu ích là giữ lại hồ sơ mô bệnh học, kết quả phẫu thuật, các đợt hóa trị hoặc xạ trị, đĩa hình ảnh cũ và danh sách thuốc đang dùng. Những tài liệu này đặc biệt quan trọng nếu người bệnh chuyển nơi khám. Cũng nên ghi lại thời điểm triệu chứng xuất hiện, vị trí đau, mức độ ảnh hưởng đến vận động và các thay đổi theo thời gian để trao đổi rõ với bác sĩ.

Không nên bỏ lịch tái khám chỉ vì đang thấy khỏe. Đồng thời, người bệnh không cần tự trách mình nếu lo lắng trước mỗi lần kiểm tra. Lo sợ tái phát là phản ứng thường gặp sau ung thư. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc nhóm ung bướu xương để có lịch theo dõi phù hợp với đúng loại ung thư, phương pháp điều trị và tình trạng riêng của bạn.

Nguồn tham khảo

1. Proximal Humerus Ewing Sarcoma: Technical Challenges and Strategies for Bone Defect Reconstruction. PMC
2. Precision oncology in the treatment of patients with bone sarcomas: an up-to-date narrative review. PMC
3. High-Grade Undifferentiated Pleomorphic Sarcoma of the Distal Tibia Presenting as a Radiographically Benign-Appearing Lesion: A Case Report and Review of the Literature. PMC
4. Isolated bilateral breast myeloid sarcoma: A rare case report. PMC