Liệu pháp miễn dịch trong ung thư tiền liệt tuyến: những điều người bệnh nên biết

Nếu bạn hoặc người thân đang tìm hiểu về ung thư tiền liệt tuyến, có thể bạn đã nghe tới cụm từ "liệu pháp miễn dịch" (immunotherapy). Đây là hướng điều trị dựa trên việc giúp hệ miễn dịch của chính cơ thể nhận diện và tấn công tế bào ung thư. Bài viết này giải thích những gì các nghiên cứu gần đây cho thấy, bằng ngôn ngữ dễ hiểu, để bạn có thể trao đổi kỹ hơn với bác sĩ.

Liệu pháp miễn dịch là gì

Một trong những nhóm thuốc được nghiên cứu nhiều là thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (immune checkpoint inhibitors), đặc biệt là nhóm nhắm vào con đường PD-1/PD-L1. Nói đơn giản, tế bào ung thư đôi khi "ẩn mình" khỏi hệ miễn dịch bằng cách gửi tín hiệu khiến tế bào miễn dịch ngừng tấn công. Thuốc nhóm này giúp tháo bỏ "phanh hãm" đó để hệ miễn dịch hoạt động trở lại [1].

Ngoài ra, các nghiên cứu còn nhắc tới nhiều dạng liệu pháp miễn dịch khác đang được thử nghiệm trong ung thư đường tiết niệu, bao gồm vaccine điều trị, liệu pháp tế bào và các thuốc kết hợp [6].

Vì sao liệu pháp miễn dịch trong ung thư tiền liệt tuyến còn nhiều thách thức

Điều quan trọng cần hiểu là, mặc dù liệu pháp miễn dịch đã thay đổi cách điều trị nhiều loại ung thư khác, vai trò của nó trong ung thư tiền liệt tuyến vẫn chưa rõ ràng và còn đang được nghiên cứu [1].

Một lý do được các nhà khoa học nêu ra là ung thư tiền liệt tuyến thường có môi trường quanh khối u mang tính "ức chế miễn dịch" và được mô tả là khối u "lạnh" (cold tumor). Trong môi trường này, các tế bào miễn dịch có khả năng tiêu diệt ung thư (tế bào T gây độc) khó tiếp cận và hoạt động kém hiệu quả [2][3].

Nghiên cứu còn tìm hiểu những cơ chế cụ thể khiến hệ miễn dịch bị "khóa" lại. Ví dụ, một enzyme tên KMT9 được cho là góp phần thu hút các tế bào ức chế miễn dịch và đẩy tế bào T ra khỏi khối u, làm giảm khả năng phòng vệ tự nhiên [2]. Đây là những phát hiện ở giai đoạn nghiên cứu, mở ra hướng tìm cách "làm ấm" khối u để liệu pháp miễn dịch có thể phát huy tác dụng hơn.

Yếu tố tuổi tác và tình trạng viêm

Ung thư tiền liệt tuyến thường gặp ở nam giới lớn tuổi. Cùng với tuổi, hệ miễn dịch có xu hướng suy giảm, một hiện tượng gọi là lão hóa miễn dịch (immunosenescence). Điều này có thể làm giảm khả năng giám sát và tiêu diệt tế bào bất thường, đồng thời tạo môi trường viêm mạn tính âm ỉ thuận lợi cho khối u tồn tại [3].

Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu đang tìm hiểu những dấu ấn sinh học (biomarker) liên quan tới viêm và miễn dịch, ví dụ tỷ lệ bạch cầu trung tính trên lympho bào, protein phản ứng C (CRP), hay các chất như IL-6 và TGF-β1. Những chỉ số này có thể liên quan tới kết quả điều trị và tác dụng phụ, nhưng cách diễn giải vẫn còn hạn chế và cần thêm nghiên cứu để khẳng định [4].

Các hướng kết hợp điều trị

Vì liệu pháp miễn dịch dùng đơn độc thường chưa đủ hiệu quả trong ung thư tiền liệt tuyến, đặc biệt ở giai đoạn kháng cắt tinh hoàn di căn (metastatic castration-resistant prostate cancer), các nhà khoa học đang thử nghiệm nhiều cách kết hợp [5][6].

Một số hướng được nhắc tới gồm:

Kết hợp liệu pháp miễn dịch với xạ trị, vì xạ trị có thể làm thay đổi môi trường miễn dịch quanh khối u [4][6].

Kết hợp với liệu pháp phóng xạ nhắm đích (targeted radionuclide therapy), một phương pháp đưa bức xạ trực tiếp tới vị trí khối u và đã được chấp thuận dùng trong ung thư tiền liệt tuyến. Việc kết hợp với miễn dịch, liệu pháp nội tiết hay các thuốc khác đang được thử nghiệm để cải thiện kết quả [7].

Kết hợp với liệu pháp nội tiết (hormone therapy) và các cách điều chỉnh môi trường khối u [3][7].

Cần nhấn mạnh rằng nhiều hướng kết hợp này vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu tiền lâm sàng hoặc thử nghiệm lâm sàng giai đoạn đầu, nên chưa phải là phương pháp áp dụng rộng rãi cho mọi người bệnh [7].

Điều này có ý nghĩa gì với bạn

Tóm lại, liệu pháp miễn dịch là một lĩnh vực đang được quan tâm và nghiên cứu tích cực trong ung thư tiền liệt tuyến, nhưng vai trò của nó vẫn còn nhiều điều chưa rõ ràng [1]. Xu hướng nghiên cứu hiện nay nghiêng về việc lựa chọn người bệnh phù hợp dựa trên dấu ấn sinh học, điều chỉnh môi trường khối u, và phối hợp nhiều phương pháp thay vì chỉ dùng miễn dịch đơn độc [1][6].

Mỗi người bệnh có tình trạng riêng, từ giai đoạn bệnh, tuổi tác, tới các đặc điểm sinh học của khối u. Vì vậy, cách điều trị phù hợp có thể rất khác nhau giữa từng người.

Nếu bạn quan tâm tới liệu pháp miễn dịch, hãy trao đổi với bác sĩ điều trị của mình. Bác sĩ có thể giải thích liệu phương pháp này có phù hợp với trường hợp của bạn hay không, các lựa chọn hiện có, khả năng tham gia thử nghiệm lâm sàng, cũng như những lợi ích và rủi ro cần cân nhắc.

Bối cảnh tại Việt Nam

Theo GLOBOCAN 2024, ung thư tuyến tiền liệt tại Việt Nam có 2.045 ca mắc mới, xếp thứ 18 trong các loại ung thư và chiếm 1,2% tổng số ca ung thư. Bệnh gây 924 ca tử vong, cũng xếp thứ 18, đồng thời có 4.282 người sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán. Những con số này cho thấy người bệnh và gia đình cần được tiếp cận thông tin đáng tin cậy, chẩn đoán đúng và điều trị phù hợp với từng giai đoạn bệnh.

Hướng dẫn Bộ Y tế nhấn mạnh nhiều trường hợp có thể không có triệu chứng ở giai đoạn đầu. Nam giới trên 50 tuổi, hoặc từ 45 tuổi nếu có tiền sử gia đình mắc bệnh, nên trao đổi với bác sĩ về khám trực tràng và xét nghiệm PSA. Các dấu hiệu như tiểu khó, tia tiểu yếu, tiểu nhiều lần, cảm giác tiểu không hết, bí tiểu, đau xương hoặc sụt cân cần được đi khám sớm. Chỉ số PSA tăng không đồng nghĩa chắc chắn mắc ung thư, vì quyết định sinh thiết cần cân nhắc lợi ích, nguy cơ và tình trạng riêng của mỗi người.

Nếu được chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt, người bệnh nên khám tại cơ sở chuyên khoa ung bướu hoặc tiết niệu có khả năng hội chẩn đa chuyên khoa. Điều trị có thể kết hợp các phương pháp tại chỗ, điều trị toàn thân và chăm sóc giảm nhẹ. Hãy hỏi bác sĩ rõ về mục tiêu điều trị, các lựa chọn phù hợp, tác dụng không mong muốn, cũng như quyền lợi và thủ tục bảo hiểm y tế trước khi bắt đầu điều trị.

Nguồn tham khảo

1. Current landscape and emerging trends of PD-1/PD-L1 research in prostate cancer: A data-driven atlas from multidatabase integration. PMC
2. KMT9 drives T cell exclusion and dysfunction by promoting PMN-MDSCs infiltration and ARG1 expression in prostate cancer. PMC
3. Immunosenescence in prostate cancer: from aging-related immune dysfunction to therapeutic opportunities. PMC
4. Immunological and inflammatory biomarkers of localized and locally advanced prostate cancer treated with radiotherapy. PMC
5. SLPI is associated with AR-regulated epithelial adaptation and enzalutamide sensitivity in castration-resistant prostate cancer. PMC
6. Immunotherapy in urological cancers: new paradigms and a systematic review of clinical trials and real-world evidence. PMC
7. Targeted Radionuclide Therapy: Current Landscape and Combination Approaches to Improve Oncology Outcomes. PMC