Ung thư phổi có tái phát không và làm sao theo dõi?

Có, ung thư phổi có thể tái phát sau điều trị, nhưng nguy cơ và thời điểm tái phát rất khác nhau giữa từng người. Theo dõi định kỳ giúp phát hiện sớm dấu hiệu bệnh trở lại, di căn, tác dụng phụ muộn của điều trị và các vấn đề sức khỏe khác có thể ảnh hưởng đến chất lượng sống.

Tái phát ung thư phổi nghĩa là gì?

“Tái phát” là khi tế bào ung thư xuất hiện trở lại sau giai đoạn đã điều trị và bệnh được kiểm soát. Điều này không nhất thiết có nghĩa là điều trị trước đó không hiệu quả. Một số tế bào ung thư có thể còn sót lại ở mức rất nhỏ, chưa thể nhìn thấy trên hình ảnh học, rồi phát triển theo thời gian.

Ung thư phổi có thể tái phát tại nhiều vị trí:

• Tái phát tại chỗ, tức là ở vùng phổi hoặc vị trí khối u ban đầu.
• Tái phát vùng, chẳng hạn ở hạch bạch huyết gần phổi hoặc trong lồng ngực.
• Tái phát xa hay di căn, khi tế bào ung thư đến cơ quan khác. Não là một vị trí cần được lưu ý vì ung thư phổi có thể di căn lên não và gây ảnh hưởng chức năng thần kinh. Sự tương tác giữa tế bào ung thư với môi trường não, hàng rào máu não và hệ miễn dịch có thể làm bệnh khó kiểm soát hơn [3].

Khả năng tái phát chịu ảnh hưởng bởi giai đoạn bệnh lúc chẩn đoán, loại ung thư phổi, đặc điểm gen của khối u, phương pháp điều trị đã nhận, mức độ đáp ứng điều trị và sức khỏe tổng thể. Môi trường xung quanh khối u cũng có thể góp phần tạo tình trạng kháng điều trị, tái phát và di căn. Ví dụ, thiếu oxy trong khối u, môi trường toan, ức chế miễn dịch và các thay đổi sinh học khác có thể giúp tế bào ung thư sống sót [1].

Tuy vậy, một bất thường trên phim chụp không phải lúc nào cũng là tái phát. Sẹo sau mổ, viêm sau xạ trị, nhiễm trùng, xơ phổi hoặc bệnh phổi khác đều có thể tạo hình ảnh bất thường. Vì vậy, bác sĩ thường cần đối chiếu với các phim cũ, triệu chứng, xét nghiệm và đôi khi cần sinh thiết để xác định.

Theo dõi sau điều trị gồm những gì?

Theo dõi ung thư phổi thường là quá trình lâu dài, được cá thể hóa theo tình trạng mỗi người. Mục tiêu không chỉ là phát hiện tái phát mà còn hỗ trợ người bệnh hồi phục tốt hơn sau phẫu thuật, xạ trị, hóa trị, điều trị nhắm trúng đích hoặc miễn dịch.

Trong các lần tái khám, bác sĩ thường thực hiện những nội dung sau:

Hỏi triệu chứng và khám lâm sàng. Bác sĩ sẽ hỏi về ho, khó thở, đau ngực, khạc ra máu, mệt nhiều, sút cân, đau xương, đau đầu hoặc thay đổi thần kinh. Khám thực thể có thể giúp đánh giá hô hấp, tim mạch, hạch, tình trạng dinh dưỡng và khả năng sinh hoạt.

Chụp hình ảnh. Chụp cắt lớp vi tính ngực thường được dùng để theo dõi vùng phổi và lồng ngực. Tùy biểu hiện lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định chụp thêm vùng khác hoặc chụp não. Không phải ai cũng cần cùng một loại xét nghiệm hay cùng lịch chụp. Quyết định phụ thuộc vào nguy cơ tái phát, điều trị đã dùng, triệu chứng mới xuất hiện và kết quả các lần kiểm tra trước.

Xét nghiệm máu. Xét nghiệm máu có thể được dùng để đánh giá sức khỏe chung, chức năng gan, thận, công thức máu hoặc tác dụng phụ điều trị. Tuy nhiên, chỉ xét nghiệm máu thông thường thường không đủ để kết luận có tái phát hay không.

Đánh giá tác dụng phụ muộn. Người đã điều trị phối hợp hóa trị và xạ trị cần được theo dõi không chỉ bệnh ung thư mà cả tim mạch. Một nghiên cứu thực tế ở nhóm người bệnh điều trị hóa xạ trị triệt căn cho thấy hơn một nửa có ít nhất một biến chứng tim mạch trong hoặc sau điều trị, cho thấy việc theo dõi tim mạch là quan trọng, nhất là ở người có sẵn yếu tố nguy cơ [4].

Bạn nên mang theo danh sách thuốc đang dùng, kết quả xét nghiệm, phim chụp cũ và ghi lại triệu chứng mới trước buổi khám. Điều này giúp bác sĩ so sánh diễn tiến chính xác hơn.

Xét nghiệm ADN khối u trong máu có giúp phát hiện tái phát không?

ADN khối u lưu hành (ctDNA) là những mảnh vật liệu di truyền của tế bào ung thư có thể tìm thấy trong máu. Đây là một hướng phát triển đáng chú ý vì lấy máu ít xâm lấn hơn so với sinh thiết mô.

Các nghiên cứu tổng quan cho thấy nếu ADN khối u lưu hành trong máu vẫn phát hiện được trước hoặc sau điều trị triệt căn, người bệnh thường có nguy cơ tái phát hoặc tử vong cao hơn. Khi ADN khối u lưu hành trong máu giảm hoặc biến mất sớm trong quá trình điều trị, thay đổi này có thể xảy ra trước khi hình ảnh trên phim chụp thay đổi và thường liên quan với đáp ứng điều trị tốt hơn [5].

Tuy nhiên, ADN khối u lưu hành trong máu hiện chủ yếu mang ý nghĩa tiên lượng, tức là giúp ước tính nguy cơ, chứ chưa đủ bằng chứng để tự quyết định thay đổi điều trị miễn dịch cho mọi người. Nhiều dữ liệu hiện có đến từ nghiên cứu hồi cứu hoặc nghiên cứu không so sánh trực tiếp giữa các chiến lược điều trị [5]. Vì vậy, nếu bác sĩ đề nghị xét nghiệm này, người bệnh nên hiểu rõ mục đích: hỗ trợ theo dõi nguy cơ, tìm đột biến để định hướng thuốc, hay đánh giá đáp ứng điều trị.

Không nên tự làm xét nghiệm rồi tự diễn giải kết quả. ADN khối u lưu hành trong máu âm tính không bảo đảm tuyệt đối không còn tế bào ung thư, còn ADN khối u lưu hành trong máu dương tính cũng cần được bác sĩ đặt trong bối cảnh toàn bộ bệnh cảnh.

Dấu hiệu nào cần liên hệ bác sĩ sớm?

Giữa các lần tái khám, hãy liên hệ đội ngũ điều trị sớm nếu có triệu chứng mới, kéo dài hoặc nặng dần, đặc biệt là:

• Ho tăng lên, ho ra máu, đau ngực, khò khè hoặc khó thở mới xuất hiện.
• Mệt nhiều bất thường, ăn kém, sụt cân không chủ ý hoặc sốt kéo dài.
• Đau xương dai dẳng, nhất là đau tăng về đêm hoặc ảnh hưởng đi lại.
• Đau đầu mới, nôn, co giật, yếu tay chân, tê bì, nói khó, nhìn mờ, thay đổi thăng bằng hoặc lú lẫn. Đây là những dấu hiệu thần kinh cần được đánh giá khẩn trương.
• Vàng da, đau bụng kéo dài, bụng to lên hoặc phù chân.
• Đau tim, hồi hộp, phù, khó thở khi nằm, đặc biệt ở người từng hóa xạ trị vùng ngực.

Nếu đang dùng thuốc miễn dịch, sốt, ho, sụt cân, ra mồ hôi đêm hoặc triệu chứng hô hấp không nên chỉ quy cho ung thư tái phát. Một nghiên cứu ở người bệnh ung thư phổi có tiền sử hoặc nhiễm lao tiềm ẩn trước khi dùng thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch ghi nhận một số trường hợp phát triển lao hoạt động [2]. Bác sĩ có thể cần phân biệt giữa tái phát ung thư, viêm phổi do điều trị, nhiễm trùng và các nguyên nhân khác.

Về sinh hoạt, đây là thông tin chăm sóc chung: tránh thuốc lá và khói thuốc, dùng thuốc đúng đơn, duy trì vận động phù hợp sức khỏe, ăn đủ chất, tiêm chủng theo tư vấn và giữ lịch tái khám. Những việc này không thể thay thế điều trị ung thư, nhưng có thể hỗ trợ sức khỏe phổi, tim mạch và khả năng hồi phục.

Mỗi trường hợp ung thư phổi có đặc điểm riêng, vì vậy lịch theo dõi tốt nhất là lịch được bác sĩ ung bướu xây dựng cho bạn. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về nguy cơ tái phát, loại phim chụp cần làm, ý nghĩa của ADN khối u lưu hành trong máu (ctDNA) nếu có chỉ định và những triệu chứng cần đi khám ngay.

Nguồn tham khảo

1. Precision Multimodal Nanodynamic Therapy for Lung Cancer: From Tumor Microenvironment-Responsive Platforms to Cell-Death Reprogramming and Immune Remodeling. PMC
2. Factors Associated with Active Tuberculosis Disease in Patients with Lung Cancer Following Immune Checkpoint Blockade Therapy: A Retrospective Cohort Study and Case Reports. PMC
3. Lung Cancer Brain Metastasis: Brain Microenvironmental Adaptation, Therapeutic Resistance and Translational Strategies. PMC
4. Cardiovascular Morbidity Following Definitive Chemoradiotherapy for Lung Cancer in an Appalachian Population. PMC
5. Circulating tumor DNA in lung cancer immunotherapy: prognostic marker today, predictive tool tomorrow?. PMC