Xạ trị trong điều trị u lympho: những điều người bệnh nên biết

Nếu bạn hoặc người thân vừa được chẩn đoán u lympho (lymphoma) và bác sĩ nhắc đến xạ trị, bạn có thể có nhiều băn khoăn. Bài viết này tổng hợp thông tin từ các nghiên cứu gần đây để giúp bạn hiểu rõ hơn vai trò của xạ trị, khi nào nó được cân nhắc và những hướng điều trị mới đang được nghiên cứu. Đây là thông tin tham khảo, không thay thế cho tư vấn trực tiếp của bác sĩ.

Xạ trị là gì và vai trò trong u lympho

Xạ trị (radiotherapy) là phương pháp dùng tia xạ để kiểm soát khối u tại chỗ. Trong điều trị u lympho, xạ trị thường được dùng như một phần trong kế hoạch chung, có thể đứng một mình hoặc kết hợp với hóa trị và các thuốc khác. Mức độ sử dụng khác nhau tùy loại bệnh. Chẳng hạn, trong một nghiên cứu về u lympho vú ở nam giới, xạ trị được ghi nhận ở khoảng 31,2% người bệnh và có liên quan đến kết quả sống còn trong phân tích ban đầu [1]. Với u lympho vùng mắt và phần phụ của mắt giai đoạn khu trú, xạ trị được dùng ở khoảng 24,5% các trường hợp [2].

Điều này cho thấy xạ trị không phải là lựa chọn duy nhất, mà là một công cụ được cân nhắc dựa trên nhiều yếu tố như loại u lympho, vị trí và giai đoạn bệnh.

Lựa chọn điều trị thay đổi theo vị trí và loại bệnh

Một điểm quan trọng là kế hoạch điều trị được cá nhân hóa. Cùng là u lympho nhưng vị trí và đặc điểm bệnh khác nhau có thể dẫn đến cách tiếp cận khác nhau.

Với u lympho nguyên phát ở võng mạc và dịch kính (primary vitreoretinal lymphoma), việc chọn phương pháp phụ thuộc vào bệnh chỉ giới hạn ở mắt hay đã lan đến hệ thần kinh trung ương. Các lựa chọn có thể gồm methotrexate tiêm nội nhãn, rituximab, hóa trị toàn thân và xạ trị [5].

Với u lympho da nguyên phát (primary cutaneous lymphoma), xu hướng hiện nay là chọn các phương pháp giảm độc tính, điều chỉnh theo mức độ nguy cơ. Với các thể diễn tiến chậm (indolent), người ta hướng tới xạ trị liều rất thấp (ultra-low-dose radiotherapy) và các liệu pháp hướng vào da nhằm tránh điều trị quá mức [8].

Trong u lympho tế bào B nhỏ, độ ác tính thấp ở hệ thần kinh trung ương, một nghiên cứu quần thể lớn cho thấy tỷ lệ dùng xạ trị đơn thuần khá ổn định qua thời gian (khoảng 27% đến 30%), trong khi việc kết hợp hóa xạ trị lại giảm đáng kể [7].

Kết hợp xạ trị với các liệu pháp miễn dịch mới

Một hướng đang được quan tâm là kết hợp xạ trị với các thuốc miễn dịch. Về mặt lý thuyết, xạ trị có thể kiểm soát khối u tại chỗ đồng thời kích hoạt phản ứng miễn dịch toàn thân, tạo hiệu ứng phối hợp [6].

Một báo cáo ca bệnh mô tả người bệnh u lympho tế bào B tái phát và kháng trị sau khi thất bại với liệu pháp CAR-T. Người bệnh được điều trị bằng xạ trị giảm phân liều (30 Gy chia 5 lần) kết hợp thuốc ức chế PD-1 camrelizumab, đạt lui bệnh hoàn toàn và không bệnh trong hơn 43 tháng [6]. Đây là kết quả từ một ca đơn lẻ, nên cần hiểu là hướng đầy hứa hẹn chứ chưa phải bằng chứng chắc chắn cho mọi người bệnh.

Với việc kết hợp xạ trị và kháng thể song đặc hiệu CD20×CD3 (bispecific antibodies), bằng chứng hiện còn hạn chế và chưa thống nhất. Có báo cáo ghi nhận một phản ứng viêm có thể liên quan đến xạ trị trong lúc điều trị, và cũng có lo ngại về mặt lý thuyết rằng xạ trị có thể làm giảm các tế bào miễn dịch mà thuốc này phụ thuộc vào. Vì vậy, các chuyên gia cho rằng bằng chứng chưa đủ để đưa ra khuyến cáo thực hành, và cần thêm nghiên cứu [4].

Công nghệ xạ trị hiện đại

Kỹ thuật xạ trị cũng đang tiến bộ để tăng độ chính xác. Một ca bệnh u lympho thể nang giai đoạn I có khối u ở màng treo ruột di chuyển nhiều mỗi ngày và thay đổi kích thước đã được điều trị bằng máy MR-Linac (kết hợp máy chụp cộng hưởng từ với máy xạ). Kỹ thuật xạ trị thích ứng trực tuyến (online adaptive radiation therapy) cho phép bác sĩ điều chỉnh kế hoạch từng buổi để bám sát khối u đang chuyển động, đạt độ phủ mục tiêu tốt [3]. Những công nghệ như vậy có thể giúp giảm vùng chiếu xạ không cần thiết trong một số tình huống.

Xạ trị để giảm nhẹ triệu chứng

Ngoài mục tiêu chữa khỏi hoặc kiểm soát bệnh, xạ trị đôi khi được dùng để giảm nhẹ (palliative) trong các trường hợp bệnh tiến triển. Một ca u lympho tế bào B lớn lan tỏa giai đoạn IV đã nhận xạ trị giảm nhẹ như một phần trong quá trình điều trị [9]. Trong tình huống này, mục tiêu là làm dịu triệu chứng và cải thiện chất lượng sống.

Những điều nên ghi nhớ

U lympho có rất nhiều thể khác nhau, và xạ trị chỉ là một phần trong bức tranh điều trị tổng thể. Từ các nghiên cứu trên có thể thấy vài điểm chung:

• Kế hoạch điều trị được cá nhân hóa theo loại u lympho, vị trí và giai đoạn bệnh [2][5][8].
• Xạ trị có thể dùng đơn thuần, kết hợp với hóa trị hoặc kết hợp với các liệu pháp miễn dịch [4][6][7].
• Nhiều hướng kết hợp mới còn đang trong giai đoạn nghiên cứu và chưa có khuyến cáo chính thức [4].
• Công nghệ xạ trị đang tiến bộ để tăng độ chính xác và giảm tác dụng không mong muốn [3][8].

Trao đổi với bác sĩ của bạn

Mỗi trường hợp u lympho là riêng biệt, và những gì phù hợp với người này có thể không phù hợp với người khác. Nếu bạn đang cân nhắc xạ trị, hãy trao đổi với bác sĩ chuyên khoa ung bướu về loại u lympho cụ thể của bạn, mục tiêu điều trị, lợi ích và tác dụng phụ có thể gặp, cũng như các lựa chọn thay thế. Bạn hoàn toàn có quyền đặt câu hỏi cho đến khi cảm thấy mình hiểu rõ và yên tâm với kế hoạch điều trị. Bác sĩ là người có đầy đủ thông tin về tình trạng của bạn để cùng bạn đưa ra quyết định phù hợp nhất.

Bối cảnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, theo GLOBOCAN 2024, u lympho không Hodgkin có 3.074 ca mắc mới, chiếm 1,7% tổng số ca ung thư và xếp thứ 13 về số ca mắc. Bệnh gây 1.403 ca tử vong, xếp thứ 15; có 8.667 người đang sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán. U lympho Hodgkin có 210 ca mắc mới, xếp thứ 29, 58 ca tử vong, xếp thứ 30, và 695 người đang sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán.

Với u lympho không Hodgkin, hướng dẫn chuyên môn nhấn mạnh sinh thiết hạch hoặc tổn thương ngoài hạch để xác định bệnh, phân loại tế bào và lựa chọn hướng điều trị. Chụp PET hoặc chụp PET/CT có thể giúp đánh giá vị trí, mức độ lan rộng, giai đoạn bệnh, đáp ứng điều trị và mô phỏng để lập kế hoạch xạ trị. Vì vậy, người bệnh nên mang theo kết quả sinh thiết, xét nghiệm và phim chụp khi đi khám, đồng thời trao đổi rõ với bác sĩ về mục tiêu, phạm vi và các bước xạ trị nếu phương pháp này được chỉ định.

Khi nhận thấy hạch to kéo dài, thường không đau, hoặc có sốt không rõ nguyên nhân, ra mồ hôi đêm hay sụt cân, hãy đi khám sớm. Nên lựa chọn cơ sở chuyên khoa ung bướu để được chẩn đoán và điều trị theo từng thể bệnh. Người bệnh cũng nên hỏi cơ sở y tế về quyền lợi bảo hiểm y tế và các khoản chi phí có thể được hỗ trợ.

Nguồn tham khảo

1. Clinicopathological Characteristics and Survival Outcomes of Male Breast Lymphoma. PMC
2. Primary ocular-adnexal non-Hodgkin Lymphoma in a Peruvian cohort: An 18-year experience. PMC
3. MR‐Linac Successfully Guided the Treatment of a Free‐Moving Mesenteric Mass. PMC
4. Radiotherapy in Combination with CD20×CD3 Bispecific Antibodies for B-Cell Lymphoma: Biological Rationale, Current Evidence, and Open Questions. PMC
5. Current and Emerging Therapies in Primary Vitreoretinal Lymphoma: A Narrative Review. PMC
6. Hypo-fractionated radiotherapy combined with PD-1 inhibitor for relapsed/refractory B-cell lymphoma after failure to CD19 CAR-T therapy. PMC
7. Survival Outcomes and Prognostic Factors in Patients With Primary Central Nervous System Low‐Grade B‐Cell Lymphoma: A Population‐Based Cohort Study. PMC
8. Primary Cutaneous Lymphomas and Lymphoproliferative Disorders: Current Insights for Classification and Management. PMC
9. Diffuse large B-cell lymphoma mimicking musculoskeletal nontuberculous mycobacterial infection: A fatal diagnostic challenge. PMC