Liệu pháp nhắm trúng đích trong u lympho: những điều người bệnh nên biết

Khi nghe đến chẩn đoán u lympho (lymphoma), nhiều người cảm thấy lo lắng và có rất nhiều câu hỏi về cách điều trị. Một trong những hướng đang được quan tâm là liệu pháp nhắm trúng đích. Bài viết này giúp bạn hiểu khái niệm đó theo cách gần gũi, dựa trên các nghiên cứu gần đây, để bạn có thể trao đổi tự tin hơn với bác sĩ của mình.

Liệu pháp nhắm trúng đích là gì

Khác với hóa trị truyền thống tác động lên nhiều loại tế bào, liệu pháp nhắm trúng đích cố gắng tập trung vào những đặc điểm riêng của tế bào ung thư, ví dụ như một loại protein trên bề mặt tế bào hoặc một đột biến gene cụ thể. Ý tưởng là điều trị dựa trên đặc điểm sinh học của từng người bệnh, đôi khi được gọi là điều trị cá thể hóa hay điều trị dựa trên dấu ấn sinh học (biomarker) [4][7].

Cách tiếp cận này đang được nghiên cứu ở nhiều thể u lympho khác nhau, và mục tiêu chung là hướng tới các phương pháp an toàn hơn, hiệu quả hơn và phù hợp với từng người [5][7].

Những đích thường được nhắm tới

Một số dấu ấn trên tế bào u lympho hiện được các nhà nghiên cứu và bác sĩ chú ý:

• CD20: nhiều loại u lympho tế bào B mang dấu ấn này, và thuốc kháng thể như rituximab được dùng để hướng vào nó. Trong một số trường hợp hiếm, tế bào lại không mang CD20, khiến việc dùng thuốc kháng CD20 gặp khó khăn và cần cân nhắc hướng khác [4][5].
• CD19: đây là một đích khác trên tế bào B. Một nghiên cứu trên người bệnh u lympho tế bào B tái phát hoặc kháng trị cho thấy sau khi dùng kháng thể kháng CD19 tên là tafasitamab, dấu ấn CD19 phần lớn vẫn được giữ lại trên tế bào. Điều này gợi ý về khả năng phối hợp hoặc nối tiếp các liệu pháp cùng nhắm vào CD19, dù vẫn cần thêm nghiên cứu [3].
• CD30: một số thể u lympho tế bào T mang dấu ấn CD30, ví dụ u lympho tế bào lớn không biệt hóa liên quan túi ngực (BIA-ALCL) và rối loạn tăng sinh lympho dạng sẩn (lymphomatoid papulosis) [1][6]. Liệu pháp hướng vào CD30 cũng đã được dùng trong một số tình huống đặc biệt [4].

Khi các đích được kết hợp

Có những trường hợp mà bác sĩ phải kết hợp nhiều hướng điều trị dựa trên đặc điểm sinh học. Một báo cáo mô tả người bệnh mắc u lympho tế bào B lớn lan tỏa (DLBCL) liên quan virus Epstein-Barr, nhưng tế bào không mang CD20. Trong tình huống này, việc dùng thuốc kháng CD20 bị hạn chế, nên nhóm điều trị đã chọn phối hợp liệu pháp hướng vào CD30 với thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch PD-1, và đạt được đáp ứng tốt trên hình ảnh chuyển hóa. Trường hợp này cho thấy giá trị của việc phân tích kỹ đặc điểm tế bào trước khi chọn thuốc [4].

Các thuốc phân tử nhỏ và hướng miễn dịch

Ngoài kháng thể, còn có nhóm thuốc ức chế enzyme trong tế bào ung thư. Ví dụ, ở u lympho nội nhãn nguyên phát (primary vitreoretinal lymphoma), các nhà nghiên cứu đang tìm hiểu vai trò của thuốc ức chế Bruton tyrosine kinase (BTK) cùng các đích liên quan như đột biến MYD88 [5]. Ở u lympho da, các thuốc sinh học nhắm trúng đích và liệu pháp miễn dịch cũng đang được dùng cho các thể tiến triển nhanh [7].

Một nhóm thuốc khác là thuốc ức chế tyrosine kinase (TKI). Nghiên cứu tổng hợp trên chó mắc u lympho, vốn được xem là mô hình gần với u lympho không Hodgkin ở người, ghi nhận tỷ lệ đáp ứng ở mức trung bình, với dấu hiệu rằng thể tế bào T có thể đáp ứng khác so với thể tế bào B. Kết quả này chủ yếu mang ý nghĩa nghiên cứu và cần được diễn giải thận trọng khi liên hệ sang người [8].

Vì sao xét nghiệm sinh học quan trọng

Điểm chung của nhiều nghiên cứu là việc chẩn đoán chính xác đặc điểm tế bào đóng vai trò then chốt. Một số thể u lympho khá hiếm và dễ bị nhầm với thể khác, nên việc phân tích kỹ dấu ấn miễn dịch và đột biến gene giúp tránh chẩn đoán sai và chọn được hướng điều trị phù hợp hơn [1][4][6]. Các bảng phân loại quốc tế mới cũng đã điều chỉnh ranh giới chẩn đoán, trong đó có việc xếp lại một số thể diễn tiến chậm thành rối loạn tăng sinh lympho để tránh điều trị quá mức [7].

Một lưu ý về an toàn trong quá trình điều trị

Người mắc u lympho có thể dễ bị diễn tiến nặng khi nhiễm bệnh, ví dụ COVID-19. Một nghiên cứu tại Đức ghi nhận rằng theo thời gian, nhờ tiêm chủng và cải thiện chăm sóc, kết cục ở người bệnh u lympho có xu hướng tốt hơn, với việc sử dụng kháng thể đơn dòng và thuốc kháng virus [2]. Đây là lời nhắc rằng chăm sóc toàn diện, không chỉ điều trị khối u, cũng rất quan trọng.

Lời kết

Liệu pháp nhắm trúng đích mở ra thêm lựa chọn cho người bệnh u lympho, nhưng mỗi thể bệnh và mỗi người lại có đặc điểm riêng, nên không có một công thức chung áp dụng cho tất cả. Nhiều hướng vẫn đang được nghiên cứu và cần thêm bằng chứng. Nếu bạn quan tâm đến các phương pháp này, hãy trao đổi với bác sĩ điều trị để được giải thích cụ thể về tình trạng của mình, các xét nghiệm sinh học cần làm, cũng như lợi ích và rủi ro của từng lựa chọn.

Bối cảnh tại Việt Nam

Tại Việt Nam, u lympho không Hodgkin là một gánh nặng đáng lưu ý. Theo GLOBOCAN 2024, cả nước ước tính có 3.074 ca mắc mới, xếp thứ 13 trong các loại ung thư, và 1.403 ca tử vong, xếp thứ 15. Có 8.667 người sống trong vòng 5 năm sau chẩn đoán. Những con số này cho thấy người bệnh cần được chẩn đoán đúng thể bệnh và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp ngay từ đầu.

U lympho không Hodgkin có thể biểu hiện bằng hạch to thường không đau ở cổ, nách, bẹn hoặc những vị trí khác, nhưng cũng có thể xuất hiện ngoài hạch. Sốt không rõ nguyên nhân, ra mồ hôi đêm, sụt trên 10% cân nặng trong 6 tháng là các dấu hiệu cần được lưu ý. Theo hướng dẫn Bộ Y tế, tiêu chuẩn quan trọng để xác định bệnh là mô bệnh học từ sinh thiết hạch hoặc tổn thương ngoài hạch, kết hợp hóa mô miễn dịch để phân loại dòng tế bào và các xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh cần thiết.

Nếu đang được tư vấn liệu pháp nhắm trúng đích, người bệnh nên khám tại cơ sở chuyên khoa ung bướu để được xem lại kết quả sinh thiết, dấu ấn miễn dịch và xét nghiệm phù hợp. Hãy hỏi bác sĩ về mục tiêu điều trị, lịch theo dõi, tác dụng không mong muốn và quyền lợi bảo hiểm y tế trước khi lựa chọn phương án điều trị.

Nguồn tham khảo

1. A Rare Entity in Context: Breast Implant-Associated Anaplastic Large Cell Lymphoma Compared With Common Lymphoma Subtypes. PMC
2. Change in COVID-19 outcomes in lymphoma patients across pandemic waves: results of the COVID-19-lymphoma registry of the Bavarian Cancer Research Center (BZKF) 2020–2022. PMC
3. CD19 expression is preserved following CD19-directed monoclonal antibody therapy with tafasitamab. PMC
4. Case Report: Diagnostic pitfall and biomarker-guided therapy in CD20-negative Epstein–Barr virus-positive diffuse large B-cell lymphoma. PMC
5. Current and Emerging Therapies in Primary Vitreoretinal Lymphoma: A Narrative Review. PMC
6. Oral Relapsing Lymphomatoid Papulosis: A Case Report. PMC
7. Primary Cutaneous Lymphomas and Lymphoproliferative Disorders: Current Insights for Classification and Management. PMC
8. Tyrosine kinase inhibitors and molecularly driven therapeutic approaches for canine lymphoma: a systematic review and meta-analysis. PMC