Ung thư não giai đoạn cuối: điều cần biết

Ung thư não giai đoạn cuối thường là cách gọi tình trạng khối u não hoặc ung thư đã di căn lên não đang tiến triển nặng, khó điều trị triệt để và gây ảnh hưởng rõ đến chức năng thần kinh. Tuy nhiên, đây không phải là một chẩn đoán giống nhau ở mọi người, vì tiên lượng và lựa chọn chăm sóc phụ thuộc rất nhiều vào loại ung thư, vị trí tổn thương, mức độ lan rộng, thể trạng và mục tiêu của người bệnh.

Hiểu đúng về “giai đoạn cuối” trong ung thư não

Khác với nhiều ung thư ở các cơ quan khác, u não nguyên phát thường không được phân giai đoạn từ một đến bốn theo cách quen thuộc. Bác sĩ thường đánh giá dựa trên loại tế bào u, mức độ ác tính, khả năng phẫu thuật, sự phát triển trở lại sau điều trị và ảnh hưởng của u lên não.

Trong thực tế, cụm từ “ung thư não giai đoạn cuối” có thể được dùng trong hai hoàn cảnh chính. Thứ nhất là u não nguyên phát ác tính đã tái phát hoặc tiến triển dù đã điều trị. Thứ hai là ung thư từ nơi khác di căn lên não, như ung thư phổi, vú, dạ dày, tinh hoàn hoặc nhiều cơ quan khác. Di căn não nghĩa là tế bào ung thư từ khối u ban đầu đi theo đường máu hoặc bạch huyết đến não, chứ không nhất thiết là ung thư khởi phát trong não.

Di căn não là biến chứng nặng nhưng mức độ không đồng đều giữa các loại ung thư. Chẳng hạn, ở ung thư vú dương tính HER2 đã di căn, tổn thương não có thể gặp ở đến 30% người bệnh theo một nghiên cứu về điều trị nhắm HER2 [2]. Trong khi đó, báo cáo về ung thư dạ dày di căn não cho biết thời gian sống còn trung vị thường chỉ từ 3 đến 6 tháng. Con số này chỉ phản ánh nhóm ung thư dạ dày trong bối cảnh nghiên cứu, không nên áp dụng để dự đoán thời gian sống cho mọi người bệnh ung thư não [4].

Điều quan trọng là “giai đoạn cuối” không có nghĩa là mọi can thiệp đều vô ích. Mục tiêu điều trị có thể chuyển từ cố gắng kiểm soát bệnh lâu dài sang giảm triệu chứng, duy trì khả năng giao tiếp, đi lại, ăn uống, ngủ nghỉ và bảo vệ phẩm giá của người bệnh.

Triệu chứng thường gặp và dấu hiệu cần được xử trí sớm

Não điều khiển vận động, ngôn ngữ, trí nhớ, cảm xúc, thị lực và nhiều chức năng sống còn. Vì vậy, biểu hiện bệnh tùy thuộc vị trí khối u, phù não xung quanh u, xuất huyết trong u, dịch não tủy bị tắc hoặc tác dụng phụ điều trị.

Người bệnh có thể đau đầu tăng dần, buồn nôn hoặc nôn, yếu hoặc tê một bên cơ thể, đi lại mất thăng bằng, nhìn mờ, nói khó, nuốt khó, lú lẫn, thay đổi tính cách, buồn ngủ nhiều hoặc giảm tỉnh táo. Co giật cũng có thể xảy ra, kể cả ở người trước đó chưa từng bị động kinh. Một số người bị suy giảm trí nhớ, khó tập trung hay kích động, khiến gia đình nghĩ rằng người bệnh “thay đổi tính tình”. Đây có thể là hậu quả của tổn thương não, phù não, rối loạn chuyển hóa, nhiễm trùng hoặc thuốc, không đơn thuần là phản ứng tâm lý.

Cần đưa người bệnh đi cấp cứu hoặc liên hệ ngay với đội điều trị nếu xuất hiện co giật kéo dài hay lặp lại, mất ý thức, đau đầu dữ dội mới xuất hiện, nôn liên tục, yếu liệt tăng nhanh, nói méo miệng, khó thở, sốt kèm lơ mơ, hoặc không thể nuốt thuốc và nước. Gia đình không nên tự tăng liều thuốc giảm đau, thuốc an thần hoặc corticosteroid vì có thể làm che lấp triệu chứng, gây buồn ngủ quá mức hay tạo thêm biến chứng.

Trong giai đoạn nặng, việc theo dõi không chỉ dựa vào mức đau. Các thay đổi như người bệnh ngủ nhiều hơn, ít ăn uống, giảm tương tác, mất khả năng tự chăm sóc hoặc té ngã thường xuyên cũng rất quan trọng để bác sĩ điều chỉnh kế hoạch chăm sóc.

Điều trị có thể hướng đến kiểm soát u và giảm khó chịu

Điều trị được lựa chọn dựa trên số lượng và kích thước tổn thương, vị trí trong não, loại ung thư gốc, điều trị đã dùng trước đó và sức khỏe chung. Một số người vẫn có thể được phẫu thuật nếu tổn thương gây chèn ép nhiều, cần lấy mô để xác định chẩn đoán, hoặc có khối u khu trú có thể tiếp cận an toàn. Ví dụ, một trường hợp u tinh hoàn di căn não cần phẫu thuật mở sọ giải áp khẩn cấp khi bệnh tiến triển tại não [1].

Xạ trị là phương pháp thường được cân nhắc để kiểm soát tổn thương não. Xạ phẫu định vị là hình thức chiếu tia tập trung chính xác vào một hoặc vài tổn thương, thường phù hợp trong trường hợp chọn lọc. Xạ trị toàn não đôi khi được dùng khi có nhiều ổ di căn hoặc nguy cơ tổn thương lan rộng. Một báo cáo người bệnh ung thư dạ dày có tổn thương não đơn độc đã được xạ phẫu định vị trước khi tiếp tục điều trị toàn thân [4]. Tuy nhiên, lợi ích và nguy cơ của xạ trị cần được cân nhắc kỹ, vì một số người có thể mệt nhiều hơn hoặc suy giảm nhận thức sau điều trị.

Điều trị toàn thân gồm hóa trị, thuốc nhắm trúng đích, miễn dịch trị liệu hoặc liên hợp kháng thể thuốc, tùy đặc điểm sinh học của ung thư. Khó khăn lớn là hàng rào máu não, một lớp bảo vệ tự nhiên hạn chế nhiều thuốc đi từ máu vào mô não. Hàng rào này cũng thay đổi không đồng nhất quanh khối u, khiến đáp ứng điều trị khác nhau giữa từng tổn thương [2].

Nghiên cứu mới đang tìm cách khắc phục trở ngại này. Một nghiên cứu thực nghiệm về ung thư vú HER2 dương tính di căn não ghi nhận liệu pháp trastuzumab gắn đồng vị phóng xạ lutetium 177 có khả năng tiêu diệt tế bào u qua tổn thương DNA, kể cả khi tế bào giảm nhạy cảm với trastuzumab thông thường [2]. Đây là hướng nghiên cứu nhiều hứa hẹn, nhưng chưa có nghĩa là phù hợp hay sẵn có cho mọi người bệnh.

Hình ảnh học, đặc biệt là chụp cộng hưởng từ (MRI), giúp bác sĩ theo dõi đáp ứng. Sau xạ trị hoặc phẫu thuật, vùng bất thường trên chụp cộng hưởng từ có thể do u tiến triển thật sự, nhưng cũng có thể do phản ứng viêm, giả tiến triển hoặc hoại tử mô vì tia xạ. Các kỹ thuật chụp cộng hưởng từ nâng cao có thể đánh giá tính thấm mạch máu và hàng rào máu não, hỗ trợ phân biệt các tình trạng này [3]. Vì thế, không nên tự kết luận bệnh xấu đi chỉ từ một lần chụp mà cần bác sĩ chuyên khoa đọc kết quả trong bối cảnh triệu chứng và quá trình điều trị.

Chăm sóc giảm nhẹ và hỗ trợ gia đình có vai trò rất lớn

Chăm sóc giảm nhẹ không đồng nghĩa với ngừng điều trị ung thư. Đây là chăm sóc tập trung vào giảm đau, giảm buồn nôn, kiểm soát co giật, khó thở, mất ngủ, lo âu và hỗ trợ tinh thần cho cả người bệnh lẫn gia đình. Chăm sóc này có thể được thực hiện song song với phẫu thuật, xạ trị hoặc thuốc chống ung thư.

Bác sĩ có thể kê corticosteroid để giảm phù não, thuốc chống co giật khi phù hợp, thuốc giảm đau, thuốc chống nôn hoặc thuốc hỗ trợ giấc ngủ. Các thuốc này cần được dùng đúng chỉ định. Đặc biệt, corticosteroid không nên tự ý dừng đột ngột nếu đã dùng một thời gian.

Thông tin chung an toàn cho người chăm sóc là ưu tiên phòng té ngã, hỗ trợ khi đi lại và tắm rửa, để đường đi thông thoáng, theo dõi khả năng nuốt trước khi cho ăn uống và ghi lại các triệu chứng hằng ngày. Nếu người bệnh nuốt khó, hay sặc hoặc ăn rất ít, gia đình nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên dinh dưỡng về cách điều chỉnh thức ăn và thuốc. Không nên ép ăn với mục tiêu “bồi bổ bằng mọi giá”, vì điều này có thể làm người bệnh mệt, buồn nôn hoặc sặc.

Cũng nên trao đổi sớm về mong muốn của người bệnh: muốn điều trị đến mức nào, ưu tiên ở nhà hay bệnh viện, ai là người đại diện quyết định khi người bệnh không còn đủ tỉnh táo. Những cuộc nói chuyện này khó khăn nhưng giúp gia đình bớt lúng túng khi tình trạng thay đổi.

Mỗi trường hợp ung thư não giai đoạn cuối có diễn biến khác nhau. Người bệnh và gia đình nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ ung bướu, ngoại thần kinh, xạ trị và đội chăm sóc giảm nhẹ để hiểu rõ mục tiêu điều trị, lợi ích dự kiến, tác dụng phụ và kế hoạch chăm sóc phù hợp nhất.

Nguồn tham khảo

1. Intracardiac Metastasis From a Testicular Yolk Sac Tumor With Brain and Pulmonary Involvement: A Multimodality Management Case Report. PMC
2. 177 Lu-trastuzumab radionuclide therapy: a promising strategy for trastuzumab-resistant brain metastases in HER2+ breast cancer. PMC
3. Dynamic Contrast-Enhanced MRI in Neuro-Oncology: A Narrative and Translational Review. PMC
4. Complete and durable remission in a patient with brain metastasis from gastric cancer treated with SRS followed by RC48 plus camrelizumab after progression on chemo-immunotherapy: a case report and literature review. PMC