Người bệnh ung thư não nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh ung thư não thường không cần một “chế độ ăn chữa ung thư” riêng biệt. Mục tiêu quan trọng nhất là ăn đủ năng lượng, đủ đạm, duy trì cân nặng và cơ lực, đồng thời điều chỉnh món ăn theo triệu chứng như buồn nôn, nuốt khó, táo bón hoặc tác dụng phụ của thuốc. Mỗi người có loại u, phương pháp điều trị và bệnh kèm theo khác nhau, vì vậy thực đơn nên được cá thể hóa cùng bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Mục tiêu dinh dưỡng: giữ sức để điều trị và hồi phục

Ung thư não, phẫu thuật, xạ trị, hóa trị hoặc thuốc điều trị đích có thể làm người bệnh mệt mỏi, chán ăn, thay đổi vị giác, buồn nôn, nôn, khô miệng hay sụt cân. Một số người lại tăng cân do dùng corticosteroid, thường gọi là thuốc corticoid, chẳng hạn dexamethasone, vì thuốc có thể làm tăng cảm giác thèm ăn và gây giữ nước.

Do đó, ăn uống không chỉ là “ăn món gì tốt cho não” mà là giúp cơ thể có đủ chất để chịu đựng điều trị, phục hồi sau mổ và duy trì sinh hoạt hằng ngày. Người bệnh nên ưu tiên:

• Đủ chất đạm từ cá, trứng, thịt gia cầm, thịt nạc, sữa, sữa chua, đậu phụ, đậu đỗ.
• Tinh bột giàu dinh dưỡng như cơm, cháo, khoai, yến mạch, bánh mì, mì, bún hoặc phở, tùy khả năng ăn.
• Rau củ và trái cây đa dạng để bổ sung vitamin, khoáng chất, chất xơ. Nên chọn dạng mềm, nấu chín hoặc xay nếu khó nhai nuốt.
• Chất béo lành mạnh từ cá, quả bơ, các loại hạt, mè, dầu thực vật. Có thể thêm dầu ăn, phô mai, sữa hoặc bơ hạt vào món ăn khi cần tăng năng lượng.
• Nước uống đầy đủ theo hướng dẫn của bác sĩ, đặc biệt khi có nôn, tiêu chảy, sốt hoặc ăn uống kém.

Khi chán ăn, không nhất thiết phải cố ăn thật nhiều trong một bữa. Có thể chia thành nhiều bữa nhỏ, chọn món người bệnh dễ chịu và ăn vào thời điểm đỡ mệt nhất. Ví dụ, một bữa nhỏ có thể là cháo thịt cá, trứng hấp, sữa chua, sữa, bánh mì kèm trứng, sinh tố giàu năng lượng hoặc đậu phụ sốt mềm.

Nên ăn gì khi có các triệu chứng thường gặp?

Nếu buồn nôn hoặc nôn, nên chọn thức ăn mềm, ít mùi, ấm vừa hoặc mát, chẳng hạn cháo, súp, cơm mềm, bánh mì, khoai, sữa chua. Ăn chậm, lượng ít và tránh nằm ngay sau ăn. Món quá nhiều dầu mỡ, quá cay, có mùi nồng có thể khiến buồn nôn nặng hơn ở một số người.

Nếu miệng khô, đau miệng hoặc khó nuốt, thực phẩm mềm và ẩm thường dễ ăn hơn: cháo, súp đặc, trứng hấp, cá hấp, đậu phụ, thịt băm, sữa chua. Có thể làm mềm thức ăn bằng nước canh, nước sốt hoặc sữa. Tránh đồ quá cứng, sắc, chua hoặc cay nếu niêm mạc miệng đang đau. Nếu thường xuyên sặc khi uống nước, ho khi ăn hoặc giọng nói thay đổi sau nuốt, cần báo bác sĩ sớm vì có thể cần đánh giá chức năng nuốt.

Nếu táo bón, người bệnh có thể tăng rau, quả, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và nước uống nếu không bị bác sĩ hạn chế dịch. Vận động nhẹ trong khả năng, như đi lại ngắn hoặc tập theo hướng dẫn phục hồi chức năng, cũng có thể hỗ trợ nhu động ruột. Tuy nhiên, táo bón kéo dài đôi khi liên quan thuốc giảm đau, thuốc chống nôn hoặc ít vận động, nên có thể cần thuốc theo đơn thay vì chỉ thay đổi chế độ ăn.

Ngược lại, khi tiêu chảy, nên ưu tiên món mềm, dễ tiêu, uống đủ nước và trao đổi với nhân viên y tế nếu tiêu chảy nhiều, kéo dài hoặc kèm sốt, đau bụng, chóng mặt. Không nên tự dùng thuốc cầm tiêu chảy khi chưa hỏi bác sĩ, nhất là trong thời gian đang hóa trị hoặc suy giảm miễn dịch.

Nguồn nghiên cứu hiện có không đánh giá thực phẩm cụ thể cho ung thư não. Tuy vậy, một báo cáo ca bệnh ghi nhận tình trạng nôn kéo dài sau ăn và suy dinh dưỡng ở một trẻ từng điều trị u nguyên bào tủy, cho thấy triệu chứng tiêu hóa mới xuất hiện không nên chỉ quy cho “ăn không hợp” mà cần được khám và tìm nguyên nhân [3]. Đây là tình huống hiếm, không có nghĩa mọi người bệnh ung thư não có nguy cơ tương tự.

Những điều nên hạn chế hoặc tránh

Không có bằng chứng trong các nguồn hiện có cho thấy phải kiêng hoàn toàn đường, thịt, sữa, đậu nành hay bất kỳ nhóm thực phẩm thông thường nào để điều trị ung thư não. Kiêng khem quá mức dễ làm thiếu năng lượng và đạm, nhất là khi người bệnh đã sút cân hoặc ăn kém.

Tuy nhiên, nên hạn chế một số lựa chọn có thể bất lợi cho sức khỏe chung hoặc làm nặng triệu chứng:

• Rượu bia. Rượu có thể làm tăng nguy cơ té ngã, ảnh hưởng giấc ngủ, tương tác với thuốc chống co giật, thuốc giảm đau hoặc thuốc an thần. Người có tiền sử co giật càng cần hỏi bác sĩ trước khi dùng.
• Thực phẩm sống hoặc chưa chín kỹ, như tiết canh, trứng sống, hải sản sống, sữa chưa tiệt trùng. Đây là lưu ý đặc biệt quan trọng nếu người bệnh đang hóa trị, dùng corticoid liều cao hoặc có bạch cầu thấp, vì nguy cơ nhiễm trùng có thể tăng.
• Thức ăn quá mặn, nhiều đồ chế biến sẵn, đồ ngọt và nước ngọt. Chúng có thể làm khó kiểm soát cân nặng, đường huyết hoặc phù, nhất là ở người đang dùng corticoid.
• Đồ quá cay, chua, cứng hoặc nhiều dầu mỡ nếu đang buồn nôn, đau miệng, trào ngược hay tiêu chảy.
• Các sản phẩm quảng cáo “diệt tế bào ung thư”, thuốc nam không rõ nguồn gốc, thực phẩm bổ sung liều cao hoặc chế độ nhịn ăn cực đoan. Một số sản phẩm có thể gây độc gan thận, làm thay đổi tác dụng thuốc hoặc khiến người bệnh bỏ lỡ dinh dưỡng cần thiết.

Chế độ ăn ít carbohydrate rất nghiêm ngặt, thường được gọi là chế độ ketogenic, đôi khi được nhắc đến trong ung thư não. Tuy nhiên, đây không phải lựa chọn nên tự áp dụng vì có thể gây sụt cân, mất nước, táo bón hoặc khó duy trì; người bệnh cần được bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng theo dõi nếu cân nhắc.

Điều chỉnh theo điều trị và tình trạng riêng

Người bệnh sau phẫu thuật não, đang xạ trị hoặc điều trị toàn thân có nhu cầu và triệu chứng khác nhau. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu tập trung vào hình ảnh học, theo dõi tái phát u và phân biệt tổn thương do xạ trị với u tái phát [1], [2], chứ không đưa ra thực đơn điều trị. Điều này nhắc rằng chăm sóc ung thư não cần được quyết định dựa trên toàn bộ tình trạng bệnh, không nên chỉ dựa vào lời truyền miệng về thực phẩm.

Nếu đang dùng dexamethasone hoặc corticoid khác, người bệnh nên hỏi bác sĩ về việc kiểm soát đường huyết, huyết áp, phù và tăng cân. Thông tin chung là nên giảm món quá mặn, hạn chế đồ ngọt đậm đặc, vẫn bảo đảm đủ đạm và không tự ngừng thuốc. Nếu có đái tháo đường, bệnh thận, bệnh gan hoặc rối loạn nuốt, thực đơn càng cần được điều chỉnh riêng.

Hãy báo bác sĩ khi sụt cân rõ, ăn uống rất kém, nôn kéo dài, mất nước, đau đầu tăng, lơ mơ, co giật, sặc khi ăn, hoặc có triệu chứng mới. Bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp xây dựng thực đơn phù hợp nhất với loại ung thư, giai đoạn điều trị, thuốc đang dùng và sở thích ăn uống của từng người bệnh.

Nguồn tham khảo

1. Contrast clearance analysis in post-operative brain metastases resection cavities: case series and literature review. PMC
2. Pathology-validated structural and physiologic habitat imaging for differentiating radiation necrosis from tumor recurrence in brain metastases. PMC
3. Late peritoneal metastases of medulloblastoma following ventriculoperitoneal shunting: A case report. PMC