Chăm sóc người bệnh ung thư não tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư não tại nhà cần tập trung vào an toàn thần kinh, dùng thuốc đúng, theo dõi triệu chứng thay đổi và hỗ trợ tinh thần cho cả người bệnh lẫn người chăm sóc. Mỗi người có loại u, vị trí u, phác đồ điều trị và mức độ ảnh hưởng khác nhau, vì vậy kế hoạch tại nhà cần được cá thể hóa theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.

Hiểu những khó khăn người bệnh có thể gặp

Ung thư não có thể là u xuất phát từ não hoặc di căn não từ ung thư ở cơ quan khác. Bản thân khối u, phẫu thuật, xạ trị, hóa trị hay thuốc điều trị toàn thân đều có thể gây biến chứng thần kinh và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống [1]. Vì não kiểm soát vận động, ngôn ngữ, trí nhớ, cảm xúc, thị lực và ý thức, triệu chứng của từng người có thể rất khác nhau.

Người bệnh có thể đau đầu, mệt nhiều, buồn nôn, yếu hoặc tê một bên cơ thể, đi lại không vững, nói khó, nhìn mờ, thay đổi tính cách, hay quên, ngủ nhiều hoặc mất ngủ. Một số người có cơn co giật. Các thay đổi về nhận thức, chuyển tiếp giữa nhiều nơi điều trị, căng thẳng tâm lý và khó khăn tài chính là những rào cản thường gặp đối với người có u hệ thần kinh trung ương [2].

Không nên mặc định mọi biểu hiện mới đều là “do ung thư”. Chẳng hạn, lú lẫn có thể liên quan đến phù não, nhiễm trùng, mất nước, rối loạn điện giải, tác dụng phụ thuốc hoặc diễn tiến bệnh. Gia đình nên ghi nhận triệu chứng cụ thể để báo bác sĩ, thay vì tự suy đoán hoặc tự đổi thuốc.

Dùng thuốc đúng và theo dõi điều trị

Người chăm sóc nên lập một bảng thuốc đơn giản, ghi tên thuốc, giờ dùng, liều dùng, mục đích, người phụ trách và các phản ứng bất thường. Việc này đặc biệt quan trọng khi người bệnh có suy giảm trí nhớ, khó đọc, khó nuốt hoặc dễ nhầm lẫn.

Một số thuốc thường được kê trong ung thư não gồm thuốc chống co giật, thuốc giảm đau, thuốc chống nôn, thuốc giảm phù não và thuốc điều trị ung thư. Chỉ dùng theo toa. Không tự ngưng, tự tăng liều hoặc chia thuốc cho người khác dùng. Đặc biệt, nếu đang dùng thuốc giảm phù não nhóm corticosteroid, người bệnh không nên tự dừng đột ngột vì có thể làm triệu chứng nặng lên; bác sĩ sẽ hướng dẫn giảm liều khi phù hợp.

Nếu người bệnh nuốt khó, nôn sau uống thuốc, ngủ gà, kích động, táo bón nặng, phát ban hoặc có biểu hiện lạ sau khi dùng thuốc, cần liên hệ cơ sở điều trị. Khi đi khám, mang theo toàn bộ danh sách thuốc, kể cả thuốc không kê đơn, thực phẩm bổ sung và thuốc nam. Không nên tự dùng các sản phẩm được quảng cáo là chữa ung thư, tăng miễn dịch hoặc “tiêu u”, vì chúng có thể tương tác với thuốc điều trị.

Sau xạ trị, người bệnh có thể mệt, mất ngủ, đau, khó thở hoặc táo bón. Trong một nghiên cứu theo dõi người điều trị bằng chùm proton chủ yếu vì u màng não, tình trạng sức khỏe chung không thay đổi có ý nghĩa trong thời gian theo dõi, nhưng mệt mỏi và mất ngủ có thể xấu đi rõ rệt; đau, khó thở và táo bón cũng tăng ở mức nhẹ hơn [4]. Điều này nhắc gia đình cần hỏi chủ động về các triệu chứng tưởng như “nhỏ”, vì chúng ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt và tinh thần.

Tạo môi trường sống an toàn và xử trí tình huống khẩn

Nguy cơ té ngã cao hơn khi người bệnh yếu chân, chóng mặt, nhìn kém, buồn ngủ do thuốc hoặc mất thăng bằng. Nên giữ lối đi thông thoáng, đủ ánh sáng, bỏ thảm dễ trượt, sắp xếp vật dụng cần thiết trong tầm với và hỗ trợ khi người bệnh đi tắm, đi cầu thang hoặc ra ngoài. Nếu có yếu liệt, cần hỏi nhân viên phục hồi chức năng về cách chuyển từ giường sang ghế, tập đi và dụng cụ hỗ trợ phù hợp.

Nếu người bệnh có co giật, người chăm sóc cần bình tĩnh:

1. Đặt người bệnh nằm nghiêng ở nơi an toàn, kê vật mềm dưới đầu nếu có thể.

2. Nới lỏng quần áo quanh cổ, theo dõi thời điểm cơn bắt đầu và quan sát biểu hiện.

3. Không ghì giữ tay chân, không nhét vật vào miệng, không cố cho uống nước hay uống thuốc khi đang co giật.

4. Sau cơn, ở cạnh người bệnh đến khi tỉnh hơn. Người bệnh có thể mệt, đau đầu, lú lẫn hoặc buồn ngủ một thời gian.

Cần gọi cấp cứu hoặc đưa đi khám ngay nếu cơn co giật kéo dài, tái diễn liên tiếp, người bệnh không hồi phục ý thức như thường lệ, bị chấn thương, khó thở, tím tái, hoặc đây là cơn co giật lần đầu. Gia đình nên xin bác sĩ một kế hoạch xử trí cơn co giật bằng văn bản, bao gồm khi nào cần dùng thuốc cấp cứu nếu thuốc này đã được kê.

Các dấu hiệu cần được đánh giá khẩn gồm đau đầu mới xuất hiện hoặc tăng nhanh, nôn nhiều, lơ mơ, lú lẫn tăng, yếu liệt mới, méo miệng, nói khó, thay đổi thị lực, sốt, khó thở, ngất, đau ngực, hoặc thay đổi hành vi đột ngột. Những triệu chứng này có thể gợi ý biến chứng thần kinh hay tác dụng phụ điều trị. Các biến chứng như vậy là một trở ngại quan trọng trong quản lý u não và thường cần phối hợp nhiều chuyên khoa [1].

Hỗ trợ ăn uống, sinh hoạt, trí nhớ và tinh thần

Không có một chế độ ăn duy nhất được chứng minh phù hợp cho mọi người bệnh ung thư não. Thông tin chung an toàn là ưu tiên thức ăn dễ ăn, đủ năng lượng, đủ đạm và đủ nước nếu bác sĩ không yêu cầu hạn chế dịch. Có thể chia bữa nhỏ khi buồn nôn hoặc ăn kém. Nếu nuốt khó, ho sặc khi ăn, giọng nói ướt sau uống nước hoặc sụt sức nhanh, cần báo bác sĩ hay chuyên viên dinh dưỡng và phục hồi chức năng; không tự thay đổi sang thức ăn đặc hoặc lỏng nếu chưa được đánh giá nguy cơ sặc.

Vận động nhẹ nhàng trong khả năng, như tập theo hướng dẫn phục hồi chức năng, có thể giúp duy trì sức cơ, giảm táo bón và cải thiện tâm trạng. Tuy nhiên, không ép tập khi người bệnh chóng mặt, đau nhiều, yếu tăng hoặc vừa có cơn co giật. Nghỉ ngơi xen kẽ hoạt động thường phù hợp hơn cố gắng làm liên tục.

Với người hay quên hoặc khó tập trung, hãy dùng lịch giấy, nhãn dán, chuông nhắc giờ thuốc và các hướng dẫn ngắn, từng bước. Khi giao tiếp, nên nói chậm, câu đơn giản, cho người bệnh thời gian trả lời. Tránh tranh cãi khi họ lú lẫn hay thay đổi cảm xúc; thay vào đó, trấn an và chuyển sang môi trường yên tĩnh.

Chăm sóc tại nhà cũng cần quan tâm người chăm sóc. Căng thẳng kéo dài có thể làm gia đình kiệt sức và khó duy trì việc chăm sóc. Các chương trình điều phối hoặc dẫn đường người bệnh có thể hỗ trợ kết nối dịch vụ, phối hợp lịch khám và giải quyết các nhu cầu tâm lý xã hội trong hành trình điều trị [2]. Gia đình có thể hỏi bệnh viện về công tác xã hội, tư vấn tâm lý, phục hồi chức năng, chăm sóc giảm nhẹ và các hỗ trợ cộng đồng.

Ung thư não là bệnh phức tạp, trong đó mục tiêu điều trị cần cân bằng kiểm soát bệnh, chức năng thần kinh và chất lượng sống [3]. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để có kế hoạch chăm sóc tại nhà, số điện thoại liên hệ khẩn và hướng dẫn phù hợp nhất với tình trạng riêng của người bệnh.

Nguồn tham khảo

1. Obstacles and Trials in Treating Primary Brain Tumors. PMC
2. Patient navigation in neuro-oncology: A scoping review of programs supporting patients with CNS tumors. PMC
3. Navigating Uncharted Waters: Steering the Course and Confronting Challenges of Brain Metastases in EGFR-Mutant Non-Small Cell Lung Cancer. PMC
4. Five-year changes in health-related quality of life after proton therapy in a primarily meningioma cohort: a prospective study. PMC