Ung thư não có tái phát không và làm sao theo dõi?

Có, ung thư não có thể tái phát, nhưng nguy cơ và thời điểm tái phát rất khác nhau tùy loại u, mức độ ác tính, vị trí, khả năng phẫu thuật lấy u, kết quả giải phẫu bệnh và phương pháp điều trị đã dùng. Một số u phát triển chậm có thể ổn định lâu dài sau điều trị, trong khi u thần kinh đệm ác tính cao, đặc biệt glioblastoma, thường có nguy cơ tái phát đáng kể dù đã điều trị tích cực [1][5][6].

Theo dõi đều đặn bằng khám thần kinh và chụp hình não, chủ yếu là cộng hưởng từ, giúp phát hiện thay đổi sớm, phân biệt tái phát với tác dụng phụ điều trị, và kịp thời bàn bạc hướng xử trí phù hợp với từng người bệnh.

Vì sao ung thư não có thể tái phát?

“Tái phát” thường nghĩa là khối u xuất hiện trở lại hoặc tăng trưởng sau giai đoạn đã được điều trị. U có thể tái phát ngay tại vùng từng mổ, ở rìa vùng xạ trị, hoặc đôi khi ở vị trí khác trong não. Với ung thư từ cơ quan khác di căn lên não, còn cần theo dõi cả diễn tiến của ung thư ở các cơ quan ngoài não.

Một lý do quan trọng là ranh giới của khối u không phải lúc nào cũng thấy rõ trên phim chụp hoặc trong lúc phẫu thuật. Đặc biệt ở u thần kinh đệm, tế bào u có thể lan vi thể vào mô não xung quanh, tức là số lượng tế bào còn quá ít để nhìn thấy bằng các phương tiện hình ảnh thông thường. Nghiên cứu về lập kế hoạch điều trị glioblastoma cho thấy phần tế bào u lan vi thể này có thể rộng hơn vùng tổn thương nhìn thấy trên hình ảnh, làm cho việc loại bỏ hoàn toàn mọi tế bào u trở nên rất khó [1].

Ngoài ra, glioma ác tính có tính xâm lấn cao, gồm nhiều nhóm tế bào u khác nhau trong cùng một khối u và có môi trường xung quanh làm giảm hiệu quả miễn dịch. Hàng rào máu não cũng có thể hạn chế thuốc đi vào mô u. Những đặc điểm này góp phần khiến điều trị bằng phẫu thuật, xạ trị và thuốc vẫn có thể chưa kiểm soát được hoàn toàn bệnh [5].

Tuy nhiên, tái phát không đồng nghĩa với việc người bệnh hoặc gia đình đã làm điều gì sai. Đây thường là đặc tính sinh học của bệnh. Ngay cả khi phẫu thuật lấy được phần u nhìn thấy, xạ trị đúng kế hoạch và dùng thuốc đầy đủ, nguy cơ tái phát vẫn có thể tồn tại.

Nguy cơ tái phát phụ thuộc vào những yếu tố nào?

Không thể trả lời chung rằng mọi “ung thư não” đều có cùng nguy cơ tái phát. Trước hết, cần biết đó là u não nguyên phát, tức khởi phát trong não, hay ung thư ở cơ quan khác đã di căn vào não. Glioblastoma là một u não nguyên phát ác tính ở người trưởng thành và được ghi nhận là có tình trạng tái phát thường gặp [1][6]. Trong khi đó, một số u có tiên lượng thuận lợi hơn sau khi được lấy bỏ hoàn toàn, như neurocytoma trung tâm trong não thất, dù vẫn cần theo dõi vì quyết định điều trị bổ sung và nguy cơ tái phát phụ thuộc từng trường hợp [4].

Các yếu tố bác sĩ thường xem xét gồm:

• Loại u và mức độ ác tính trên xét nghiệm mô bệnh học.
• Đặc điểm phân tử của u, nếu đã được xét nghiệm.
• U nằm ở đâu và có thể lấy được bao nhiêu khi phẫu thuật mà vẫn bảo đảm an toàn chức năng thần kinh.
• U có đáp ứng với xạ trị, hóa trị, điều trị miễn dịch hay thuốc nhắm trúng đích hay không.
• Tình trạng sức khỏe chung, chức năng thần kinh và các bệnh đi kèm.
• Với u di căn não, tình trạng khối u nguyên phát và các vị trí di căn khác trong cơ thể.

Ung thư di căn não có thể diễn tiến rất khác nhau giữa các người bệnh. Một báo cáo ca bệnh về ung thư dạ dày di căn não cho thấy người bệnh được xạ phẫu định vị kết hợp điều trị toàn thân đã đạt đáp ứng rất tốt kéo dài, nhưng đây là một ca riêng lẻ, không thể dùng để dự đoán kết quả cho tất cả mọi người [7]. Vì vậy, điều quan trọng là hỏi bác sĩ về chính loại u của mình, thay vì chỉ dựa vào kinh nghiệm của người khác.

Theo dõi sau điều trị gồm những gì?

Theo dõi thường gồm hai phần song song: đánh giá triệu chứng và kiểm tra hình ảnh. Bác sĩ thần kinh, phẫu thuật thần kinh, ung bướu, xạ trị và chẩn đoán hình ảnh có thể cùng tham gia, vì điều trị u não cần cách tiếp cận đa chuyên khoa [3].

Khám lâm sàng giúp phát hiện các thay đổi về thần kinh và chất lượng sống. Người bệnh nên báo sớm nếu có đau đầu mới xuất hiện hoặc tăng dần, buồn nôn nôn, co giật, yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói khó, nhìn mờ, mất thăng bằng, thay đổi trí nhớ, tính cách, buồn ngủ bất thường hoặc lú lẫn. Các triệu chứng này không luôn có nghĩa là u tái phát. Chúng cũng có thể liên quan phù não, sẹo sau mổ, tác dụng của xạ trị, thuốc chống co giật hoặc nguyên nhân khác. Dù vậy, không nên tự chờ triệu chứng tự hết nếu chúng tăng nhanh hoặc ảnh hưởng sinh hoạt.

Cộng hưởng từ não thường là phương tiện quan trọng nhất để theo dõi. Chụp cộng hưởng từ cho hình ảnh chi tiết về mô não, vị trí mổ, vùng từng xạ trị và các tổn thương mới. Chẩn đoán hình ảnh hiện đại có thể kết hợp nhiều kỹ thuật như cộng hưởng từ có tiêm thuốc tương phản, đánh giá tưới máu, khuếch tán, quang phổ và một số phương pháp hình ảnh phân tử trong trường hợp chọn lọc [3]. Những kỹ thuật này hỗ trợ bác sĩ đánh giá bản chất vùng bất thường khi hình ảnh thông thường chưa đủ rõ.

Lịch tái khám và chụp phim không giống nhau cho mọi người. Bác sĩ sẽ quyết định theo loại u, giai đoạn điều trị, hình ảnh trước đó, triệu chứng và kế hoạch điều trị tiếp theo. Người bệnh nên giữ bản sao các phim cũ và bản kết luận chẩn đoán hình ảnh, vì so sánh với phim trước là phần rất quan trọng để nhận ra thay đổi thật sự.

Với một số ung thư di căn vào não, xét nghiệm dấu ấn u trong máu có thể được theo dõi cùng với khám lâm sàng và hình ảnh, tùy loại ung thư nguyên phát. Một báo cáo về u tế bào mầm có tổn thương não đã sử dụng đánh giá lâm sàng và theo dõi dấu ấn u nối tiếp để nhận định sự ổn định của bệnh [2]. Tuy nhiên, dấu ấn u không thay thế được chụp não và không áp dụng cho tất cả các loại u não.

Khi hình ảnh thay đổi, có phải chắc chắn u tái phát?

Không hẳn. Đây là điểm thường gây lo lắng nhất sau xạ trị hoặc điều trị thuốc. Vùng tổn thương trên cộng hưởng từ có thể lớn hơn do viêm, phù não, tổn thương mô sau xạ trị, thay đổi mạch máu hoặc hiện tượng giả tiến triển. Giả tiến triển là hình ảnh trông giống u nặng lên nhưng thực tế có thể phản ánh phản ứng của mô não với điều trị.

Do đó, bác sĩ thường không chỉ dựa vào một lần chụp phim. Họ sẽ đối chiếu triệu chứng, khám thần kinh, thời điểm đã điều trị, loại thuốc đang dùng và diễn biến qua các lần chụp. Khi cần, bác sĩ có thể đề nghị chụp lại sau một khoảng thời gian, dùng kỹ thuật cộng hưởng từ chuyên sâu hơn, hội chẩn nhiều chuyên khoa hoặc sinh thiết trong tình huống phù hợp. Mục tiêu là tránh kết luận vội vàng và tránh điều trị không cần thiết.

Về thông tin chung, người bệnh nên dùng thuốc đúng đơn, nhất là thuốc chống co giật hoặc corticoid nếu được kê, không tự ngừng thuốc khi thấy đỡ. Nên ghi lại cơn co giật, đau đầu, thay đổi thị lực hoặc khả năng vận động để cung cấp cho bác sĩ. Nếu xuất hiện co giật kéo dài, yếu liệt đột ngột, đau đầu dữ dội kèm nôn nhiều, lơ mơ hoặc mất ý thức, cần đi cấp cứu.

Mỗi trường hợp ung thư não có diễn tiến riêng. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về nguy cơ tái phát của chính bạn, lịch chụp cộng hưởng từ phù hợp và các dấu hiệu cần liên hệ bệnh viện ngay.

Nguồn tham khảo

1. Treating the invisible target: treatment planning targeting the microscopic tumor spread in gliomas. PMC
2. Intracardiac Metastasis From a Testicular Yolk Sac Tumor With Brain and Pulmonary Involvement: A Multimodality Management Case Report. PMC
3. Diagnostic imaging and emerging image-guided neurointervention in brain tumors: a narrative review. PMC
4. Central neurocytomas: Decision-making process of postoperative treatment. Lesson learned. PMC
5. Oncolytic bacteria therapy for malignant glioma. PMC
6. A dual-wavelength blue laser platform for integrated diagnosis and therapy in glioblastoma: preclinical evidence. PMC
7. Complete and durable remission in a patient with brain metastasis from gastric cancer treated with SRS followed by RC48 plus camrelizumab after progression on chemo-immunotherapy: a case report and literature review. PMC