Chăm sóc người bệnh ung thư gan tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư gan tại nhà cần tập trung vào việc theo đúng kế hoạch điều trị, theo dõi sớm các dấu hiệu suy giảm chức năng gan hoặc biến chứng, duy trì dinh dưỡng và hỗ trợ tinh thần. Mỗi người bệnh có thể mắc ung thư biểu mô tế bào gan nguyên phát hoặc ung thư từ cơ quan khác di căn đến gan, vì vậy cách chăm sóc cụ thể cần dựa trên giai đoạn bệnh, chức năng gan và chỉ định của bác sĩ điều trị.

Hiểu mục tiêu chăm sóc và kế hoạch điều trị

Gan đảm nhiệm nhiều chức năng quan trọng như chuyển hóa chất dinh dưỡng, tạo một số protein cần thiết cho cơ thể, xử lý thuốc và bài tiết mật. Vì vậy, người bệnh ung thư gan có thể vừa gặp triệu chứng do khối u, vừa bị ảnh hưởng bởi bệnh gan nền như viêm gan virus, xơ gan hoặc gan nhiễm mỡ.

Người nhà nên lưu giữ một sổ theo dõi gồm chẩn đoán, các thuốc đang dùng, lịch tái khám, kết quả xét nghiệm và số điện thoại của cơ sở điều trị. Khi đi khám, nên mang theo toàn bộ thuốc, thực phẩm bổ sung hoặc thuốc nam người bệnh đang dùng để bác sĩ kiểm tra nguy cơ tương tác.

Sau phẫu thuật, đốt u, nút mạch, xạ trị, điều trị miễn dịch hoặc thuốc toàn thân, người bệnh cần tái khám đúng hẹn. Mục đích không chỉ là đánh giá khối u mà còn theo dõi khả năng hoạt động của gan, dinh dưỡng và các tác dụng không mong muốn. Ở ung thư biểu mô tế bào gan giai đoạn sớm đã điều trị với mục tiêu triệt căn, theo dõi chủ động vẫn là tiêu chuẩn chăm sóc quan trọng vì nguy cơ tái phát còn là một thách thức đáng kể [3].

Không nên tự hiểu rằng không được kê thuốc bổ trợ nghĩa là không cần theo dõi. Ngược lại, tái khám đều và làm xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh theo lịch bác sĩ đưa ra giúp phát hiện sớm các thay đổi cần can thiệp. Điều trị sau mổ hoặc sau thủ thuật khác nhau giữa từng người, nên không nên so sánh đơn thuốc của mình với người bệnh khác.

Theo dõi triệu chứng hằng ngày và nhận biết dấu hiệu nguy hiểm

Người chăm sóc nên quan sát sự thay đổi về mức tỉnh táo, ăn uống, cân nặng, mức độ đau, đại tiện, tiểu tiện, màu da và mắt. Có thể ghi nhận vào cùng một thời điểm mỗi ngày để dễ nhận ra thay đổi bất thường.

Một số triệu chứng thường có thể gặp là mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, đầy bụng, đau hoặc tức vùng bụng bên phải, sụt cân, ngứa da. Không phải triệu chứng nào cũng đồng nghĩa bệnh tiến triển, vì chúng cũng có thể liên quan đến thuốc, điều trị hoặc bệnh gan nền. Tuy nhiên, triệu chứng tăng nhanh hoặc kéo dài cần được báo cho bác sĩ.

Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm, phân nhạt màu hoặc ngứa nhiều có thể gợi ý dòng mật bị cản trở hay chức năng gan thay đổi. Tắc mật cũng có thể gây vàng da và đôi khi cần can thiệp dẫn lưu hoặc đặt stent đường mật tùy nguyên nhân. Một báo cáo về ung thư khác di căn đường mật cho thấy người bệnh có thể cần đặt stent khi xuất hiện vàng da tắc mật, đồng thời có thể cần thay stent nếu stent bị tắc hoặc di lệch [2]. Dù tình huống này không đại diện cho mọi người bệnh ung thư gan, nó cho thấy vàng da mới xuất hiện không nên trì hoãn đánh giá y tế.

Cần liên hệ ngay với cơ sở điều trị hoặc đi cấp cứu khi có một trong các biểu hiện sau:

1. Sốt, rét run, đặc biệt kèm vàng da hoặc đau bụng tăng.

2. Lú lẫn, ngủ gà bất thường, nói khó hiểu, thay đổi tính cách, run tay. Đây có thể là biểu hiện não bị ảnh hưởng do gan suy giảm khả năng thải độc.

3. Nôn ra máu, đi ngoài phân đen, chảy máu chân răng kéo dài, bầm tím nhiều không rõ nguyên nhân.

4. Bụng to nhanh, khó thở, phù chân tăng, đau bụng dữ dội.

5. Nôn liên tục, không uống được nước, tiêu chảy nhiều, tiểu rất ít hoặc kiệt sức rõ.

6. Đau ngực, khó thở đột ngột, ngất hoặc yếu liệt tay chân.

Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy, thuốc giảm đau, thuốc ngủ hay thuốc kháng viêm khi chưa hỏi bác sĩ, đặc biệt nếu người bệnh đã có xơ gan, cổ trướng hoặc tiền sử xuất huyết tiêu hóa.

Ăn uống, dùng thuốc và sinh hoạt an toàn

Không có một chế độ ăn duy nhất phù hợp cho tất cả người bệnh ung thư gan. Mục tiêu chung là giúp người bệnh đủ năng lượng, duy trì khối cơ, giảm mệt mỏi và không làm nặng thêm triệu chứng. Nếu người bệnh ăn kém, có thể chia thành nhiều bữa nhỏ, chọn thực phẩm mềm, dễ nuốt và ưu tiên món người bệnh dung nạp được.

Bữa ăn thông thường nên có nguồn đạm phù hợp như cá, trứng, thịt nạc, sữa, đậu phụ hoặc các loại đậu nếu không có chống chỉ định riêng. Rau quả đa dạng giúp bổ sung vitamin và chất xơ, nhưng cần rửa sạch, ăn chín uống sôi khi sức đề kháng kém. Nếu đầy bụng hoặc nhanh no, nên giảm lượng ăn mỗi bữa thay vì ép ăn nhiều.

Người bệnh có phù chân hoặc bụng báng cần hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng về lượng muối phù hợp. Không tự kiêng đạm quá mức vì có thể làm suy dinh dưỡng. Việc điều chỉnh đạm chỉ nên thực hiện khi bác sĩ đánh giá cụ thể, chẳng hạn ở người có biểu hiện rối loạn ý thức liên quan bệnh gan.

Rượu bia cần tránh vì có thể làm tổn thương gan thêm và tương tác với thuốc. Cũng không nên tự dùng thuốc nam, thuốc bắc, “thuốc giải độc gan”, nấm, cao lá hoặc thực phẩm bổ sung quảng cáo chữa ung thư. Một số sản phẩm có thể gây độc gan, làm tăng nguy cơ chảy máu hoặc ảnh hưởng hiệu quả điều trị. Nghiên cứu trên động vật về hoạt chất từ trà xanh kết hợp thuốc hóa trị không thể được dùng làm căn cứ để người bệnh tự uống trà xanh đậm đặc hay dùng chiết xuất trà xanh thay thế điều trị [1].

Về thuốc, cần dùng đúng liều, đúng giờ và không tự ngừng thuốc điều trị ung thư chỉ vì mệt, chán ăn hoặc đọc thông tin trên mạng. Nếu có nôn sau uống thuốc, phát ban, tiêu chảy, sốt, đau tăng hoặc huyết áp thay đổi, hãy gọi cho nơi điều trị để được hướng dẫn. Không dùng chung thuốc giảm đau, thuốc cảm, kháng sinh hoặc thuốc bổ của người khác.

Nếu thể trạng cho phép, vận động nhẹ như đi lại trong nhà, tập thở, kéo giãn đơn giản có thể giúp giảm mỏi mệt và hạn chế mất cơ. Người bệnh cần nghỉ xen kẽ, tránh gắng sức và phòng té ngã, nhất là khi chóng mặt, yếu nhiều hoặc có phù chân.

Chăm sóc tinh thần và vai trò của gia đình

Ung thư gan có thể khiến người bệnh lo sợ, buồn bã, cáu gắt hoặc cảm thấy mình là gánh nặng. Người nhà nên lắng nghe, hỏi người bệnh muốn được hỗ trợ điều gì và tôn trọng khả năng tự quyết của họ. Những việc nhỏ như cùng chuẩn bị bữa ăn, nhắc lịch thuốc, đồng hành khi tái khám hoặc giúp người bệnh duy trì liên lạc với bạn bè đều có ý nghĩa.

Người chăm sóc cũng cần được nghỉ ngơi và chia sẻ trách nhiệm với các thành viên khác. Khi người bệnh mất ngủ kéo dài, lo âu nhiều, buồn chán gần như mỗi ngày, từ chối ăn uống hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, gia đình nên thông báo bác sĩ để được hỗ trợ tâm lý hay chăm sóc giảm nhẹ. Chăm sóc giảm nhẹ không chỉ dành cho giai đoạn cuối mà có thể giúp kiểm soát đau, buồn nôn, khó thở và lo lắng ở bất kỳ giai đoạn nào.

Tóm lại, chăm sóc tại nhà hiệu quả là sự kết hợp giữa theo dõi sát triệu chứng, dùng thuốc an toàn, dinh dưỡng phù hợp và hỗ trợ tinh thần. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc điều dưỡng phụ trách để xây dựng kế hoạch cụ thể cho tình trạng gan, phương pháp điều trị và nhu cầu riêng của người bệnh.

Nguồn tham khảo

1. Epigallocatechin-3-Gallate, the green tea polyphenol suppresses expression of CD31 and VEGFR2 and enhances the chemotherapeutic potential of irinotecan in AOM/DSS model of colorectal cancer in mice. PMC
2. Multidisciplinary Management of Common Bile Duct Metastasis from Rectal Cancer: A Case Report of Long-Term Disease Control and Literature Review. PMC
3. Current Perspectives on the Use of Adjuvant Pembrolizumab for Hepatocellular Carcinoma. PMC