Tâm lý và tinh thần khi mắc ung thư gan

Mắc ung thư gan có thể gây sốc, lo sợ, buồn bã, tức giận hoặc hoang mang, và những cảm xúc này đều có thể hiểu được. Chăm sóc tâm lý không thay thế điều trị ung thư, nhưng là một phần quan trọng giúp người bệnh thích nghi, duy trì chất lượng sống và cùng bác sĩ đưa ra quyết định phù hợp trong từng giai đoạn.

Vì sao ung thư gan dễ tạo áp lực tinh thần?

Ung thư gan không phải là một bệnh đồng nhất. Trong đó, ung thư biểu mô tế bào gan là dạng ung thư gan nguyên phát thường gặp, nhưng mỗi người có thể khác nhau về nguyên nhân bệnh gan nền, mức độ tổn thương gan, đặc điểm khối u và đáp ứng điều trị [1], [3]. Sự phức tạp này đôi khi khiến người bệnh cảm thấy khó hiểu: cùng là “ung thư gan” nhưng phác đồ, tiên lượng và trải nghiệm điều trị của mỗi người không giống nhau.

Nhiều người đã có viêm gan virus, xơ gan, bệnh gan liên quan rượu hoặc gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa trước khi phát hiện ung thư. Vì vậy, chẩn đoán ung thư có thể làm tăng thêm gánh nặng vốn đã kéo dài từ bệnh gan mạn tính. Người bệnh có thể lo về sức khỏe suy giảm, khả năng làm việc, chi phí, vai trò trong gia đình, hoặc cảm giác có lỗi vì cho rằng mình đã không chăm sóc cơ thể tốt. Tuy nhiên, ung thư gan liên quan đến nhiều yếu tố sinh học, môi trường và bệnh nền, không nên quy kết đơn giản là lỗi của riêng người bệnh [3], [4].

Một áp lực khác là sự không chắc chắn. Có người được điều trị với mục tiêu loại bỏ hoàn toàn khối u bằng phẫu thuật hoặc phương pháp tại chỗ. Có người cần điều trị toàn thân, theo dõi sát hoặc điều trị kiểm soát bệnh lâu dài. Ngay cả sau điều trị có mục tiêu triệt căn, tái phát vẫn là vấn đề lâm sàng thường gặp, nên việc tái khám và theo dõi có thể khiến người bệnh luôn thấp thỏm [2]. Lo âu trước ngày xét nghiệm, chụp phim hoặc chờ kết quả là phản ứng khá tự nhiên.

Những cảm xúc thường gặp và khi nào cần chú ý

Không có cách “đúng” duy nhất để đối diện với ung thư. Một số người muốn tìm hiểu thật kỹ về bệnh, trong khi người khác chỉ muốn biết thông tin cần thiết ở từng thời điểm. Có người bình tĩnh lúc mới chẩn đoán nhưng lại suy sụp sau điều trị, khi mệt mỏi kéo dài hoặc phải điều chỉnh công việc và sinh hoạt. Cũng có người tỏ ra mạnh mẽ trước gia đình nhưng âm thầm lo sợ khi ở một mình.

Các phản ứng thường gặp gồm buồn, dễ khóc, cáu gắt, sợ đau, sợ tử vong, lo con cái, lo tài chính, mất ngủ, giảm tập trung hoặc cảm giác không còn kiểm soát được cuộc sống. Những trạng thái này không có nghĩa là người bệnh yếu đuối. Chúng phản ánh việc cơ thể và tinh thần đang phải thích nghi với một biến cố lớn.

Tuy nhiên, cần nói sớm với bác sĩ hoặc nhân viên y tế nếu người bệnh có những biểu hiện như buồn chán, lo âu hoặc mất ngủ kéo dài; không còn hứng thú với hầu hết hoạt động; không muốn ăn uống, dùng thuốc hay tái khám; thường xuyên hoảng sợ; tăng dùng rượu, thuốc lá hoặc thuốc an thần không được kê đơn. Đặc biệt, nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, cảm thấy không muốn sống hoặc đã có kế hoạch tự làm hại mình, cần báo ngay cho người thân, đội ngũ điều trị hoặc đến cơ sở y tế gần nhất. Đây là tình huống cần được hỗ trợ khẩn trương, không nên chịu đựng một mình.

Người bệnh cũng nên biết rằng mệt mỏi, đau, ngứa, chán ăn, rối loạn giấc ngủ hoặc tác dụng phụ điều trị có thể làm tâm trạng xấu đi. Vì thế, việc kiểm soát triệu chứng thể chất là một phần của chăm sóc tinh thần. Đừng tự cho rằng mình “than phiền quá nhiều”. Bác sĩ cần biết triệu chứng cụ thể để điều chỉnh thuốc, dinh dưỡng, lịch điều trị hoặc giới thiệu hỗ trợ phù hợp.

Giảm bớt cảm giác bất an khi điều trị và theo dõi

Các phương pháp điều trị ung thư gan đang phát triển, bao gồm phẫu thuật, điều trị tại chỗ, thuốc nhắm trúng đích và liệu pháp miễn dịch tùy trường hợp. Tuy vậy, đáp ứng điều trị có thể khác nhau đáng kể vì đặc điểm sinh học của khối u, tình trạng gan và môi trường miễn dịch quanh khối u không giống nhau giữa các người bệnh [1], [3]. Vì vậy, việc không thể dự đoán chắc chắn toàn bộ diễn tiến ngay từ đầu thường là điều khiến người bệnh căng thẳng.

Một cách thực tế để lấy lại phần nào cảm giác chủ động là chuẩn bị câu hỏi trước mỗi lần khám. Người bệnh có thể hỏi: Mục tiêu điều trị hiện tại là gì? Điều trị nhằm chữa khỏi, kiểm soát bệnh hay giảm triệu chứng? Tác dụng phụ nào cần gọi bác sĩ ngay? Tôi cần tái khám và làm xét nghiệm gì? Những dấu hiệu nào có thể do bệnh gan, những dấu hiệu nào có thể liên quan điều trị?

Nên đi khám cùng một người thân nếu có thể. Người này có thể ghi lại lời dặn, nhắc câu hỏi quan trọng và hỗ trợ khi người bệnh mệt hoặc khó tập trung. Việc xin bác sĩ giải thích lại bằng ngôn ngữ dễ hiểu cũng hoàn toàn hợp lý. Hiểu đúng không giúp loại bỏ mọi lo lắng, nhưng có thể giảm bớt suy diễn và tin đồn thiếu căn cứ.

Khi tìm thông tin trên mạng, nên ưu tiên tài liệu từ bệnh viện, cơ quan y tế hoặc tổ chức ung thư uy tín. Tránh tin vào quảng cáo “chữa khỏi hoàn toàn”, các phương pháp yêu cầu bỏ điều trị chuẩn, hoặc lời khuyên dùng thuốc và thực phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc. Với bệnh gan, việc tự dùng sản phẩm không được bác sĩ kiểm tra có thể tiềm ẩn rủi ro cho gan hoặc tương tác với điều trị.

Những cách chăm sóc tinh thần hằng ngày

Thông tin dưới đây là hướng dẫn chung để hỗ trợ tinh thần, không phải phác đồ điều trị riêng cho ung thư gan. Người bệnh nên chọn việc vừa sức, không ép bản thân phải luôn lạc quan.

Trước hết, hãy chia nhỏ thời gian. Thay vì nghĩ quá xa về toàn bộ hành trình điều trị, có thể tập trung vào việc cần làm hôm nay: uống thuốc theo đơn, ăn được một bữa phù hợp, đi bộ nhẹ nếu sức khỏe cho phép, gọi điện cho người thân hoặc nghỉ ngơi. Những mục tiêu nhỏ có thể giúp cuộc sống bớt bị bệnh tật chi phối hoàn toàn.

Duy trì nếp sinh hoạt tương đối đều cũng có ích. Cố gắng ngủ và thức vào giờ gần giống nhau, giảm dùng điện thoại trước khi ngủ, dành thời gian yên tĩnh để thở chậm, nghe nhạc, cầu nguyện, thiền hoặc thực hành theo tín ngưỡng cá nhân nếu điều đó đem lại sự an tâm. Không cần ép mình phải “suy nghĩ tích cực”; điều quan trọng hơn là nhận ra cảm xúc và tìm cách chia sẻ an toàn.

Gia đình có thể hỗ trợ bằng cách lắng nghe thay vì vội khuyên “đừng nghĩ nhiều”. Những câu như “Con ở đây với bố”, “Mình cùng hỏi bác sĩ nhé”, hoặc “Hôm nay anh thấy mệt nhất ở điều gì?” thường hữu ích hơn việc phủ nhận nỗi sợ. Người thân cũng cần tôn trọng quyền quyết định của người bệnh trong khả năng phù hợp, chẳng hạn người bệnh muốn biết thông tin đến mức nào, muốn ai đi cùng khi khám, hoặc muốn chia sẻ chẩn đoán với ai.

Nếu có điều kiện, hãy gặp chuyên gia tâm lý, bác sĩ tâm thần hoặc nhân viên công tác xã hội trong bệnh viện. Hỗ trợ chuyên môn có thể giúp người bệnh xử lý lo âu, trầm buồn, mất ngủ, căng thẳng trong gia đình và những khó khăn thực tế liên quan điều trị.

Ung thư gan là hành trình riêng của từng người, và cảm xúc có thể thay đổi theo từng giai đoạn. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về cả triệu chứng cơ thể lẫn tâm trạng của bạn, vì chăm sóc tốt nhất cần xem người bệnh là một con người toàn diện, không chỉ là khối u hay kết quả xét nghiệm.

Nguồn tham khảo

1. The Liver Tumor Microenvironment in Hepatocellular Carcinoma: Comparisons with Intrahepatic Cholangiocarcinoma and Therapeutic Implications. PMC
2. Current Perspectives on the Use of Adjuvant Pembrolizumab for Hepatocellular Carcinoma. PMC
3. Decoding the Complexity of Hepatocellular Carcinoma: Clinical Challenges and Targeting HuR as a Novel Therapeutic Strategy. PMC
4. Artificial intelligence driven exposome and multi omics integration for biomarker discovery in liver cancer: a literature review. PMC