Chăm sóc người bệnh ung thư dạ dày tại nhà

Chăm sóc người bệnh ung thư dạ dày tại nhà cần tập trung vào kiểm soát triệu chứng, duy trì dinh dưỡng, dùng thuốc đúng và nhận biết sớm dấu hiệu cần đi khám. Kế hoạch cụ thể phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, người bệnh đã phẫu thuật hay đang hóa trị, xạ trị, điều trị đích hoặc chăm sóc giảm nhẹ, vì vậy mỗi gia đình cần bám sát hướng dẫn của bác sĩ điều trị.

Hiểu mục tiêu chăm sóc và theo dõi triệu chứng hằng ngày

Ung thư dạ dày có thể gây đau vùng bụng trên, đầy bụng, nhanh no, buồn nôn, nôn, ợ nóng, chán ăn, mệt mỏi, sụt cân hoặc đi ngoài bất thường. Các triệu chứng này không luôn xuất hiện riêng lẻ. Chúng có thể tác động lẫn nhau, ví dụ đau làm người bệnh ăn kém và mất ngủ, từ đó mệt hơn và giảm khả năng vận động.

Một tổng quan về phân tích mạng lưới triệu chứng ở người bệnh ung thư dạ dày đã ghi nhận nhiều công cụ đánh giá triệu chứng khác nhau và nhấn mạnh nhu cầu quản lý triệu chứng chính xác, theo từng người bệnh [2]. Điều này gợi ý rằng gia đình không nên chỉ hỏi chung chung “Hôm nay có đỡ không?”, mà nên theo dõi có hệ thống.

Có thể chuẩn bị một cuốn sổ hoặc ghi chép trên điện thoại, bao gồm:

1. Mức độ đau, vị trí đau, đau liên tục hay từng cơn, thuốc đã dùng và hiệu quả sau dùng thuốc.

2. Số lần buồn nôn, nôn, tiêu chảy, táo bón hoặc cảm giác đầy bụng.

3. Khả năng ăn uống, món nào dễ chịu hơn, lượng nước uống, cân nặng nếu bác sĩ khuyến nghị theo dõi.

4. Mức độ mệt, giấc ngủ, tâm trạng, khả năng tự đi lại và tự chăm sóc.

5. Các thay đổi ở vết mổ, ống dẫn lưu, lỗ mở thông ra da hoặc vị trí truyền thuốc, nếu có.

Ghi chép giúp bác sĩ nhận ra triệu chứng nào nổi bật và điều chỉnh thuốc, dinh dưỡng hoặc lịch điều trị phù hợp hơn. Không nên chờ đến lần tái khám định kỳ mới nói về các khó chịu kéo dài hay tăng dần.

Ăn uống sau phẫu thuật hoặc trong thời gian điều trị

Ăn uống là một trong những khó khăn lớn nhất của người bệnh ung thư dạ dày. Dạ dày có vai trò chứa, nghiền và điều phối thức ăn xuống ruột. Sau khi cắt một phần hoặc toàn bộ dạ dày, cơ thể cần thời gian thích nghi. Ngay cả khi chưa phẫu thuật, khối u hoặc tác dụng phụ của điều trị cũng có thể làm người bệnh nhanh no, buồn nôn hay nuốt khó.

Nguyên tắc chung là ăn lượng ít mỗi lần nhưng chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày. Nên ưu tiên thực phẩm mềm, dễ nhai nuốt, giàu năng lượng và giàu đạm như trứng, cá, thịt mềm, sữa hoặc chế phẩm phù hợp với khả năng dung nạp. Nếu người bệnh không ăn được nhiều, gia đình có thể tăng giá trị dinh dưỡng trong một phần ăn nhỏ, chẳng hạn thêm dầu thực vật phù hợp, sữa, đậu phụ hoặc thực phẩm giàu đạm theo tư vấn chuyên môn.

Nên khuyến khích người bệnh ăn chậm, nhai kỹ và ngồi thẳng khi ăn. Một số người thấy dễ chịu hơn khi uống nước giữa các bữa thay vì uống quá nhiều trong lúc ăn. Tuy nhiên, cách ăn uống cần được cá thể hóa, bởi có người bị tiêu chảy sau ăn, đầy hơi, trào ngược hoặc khó dung nạp sữa. Không nên ép ăn khi người bệnh đang buồn nôn nhiều, đau nhiều hoặc quá mệt. Trước hết cần xử trí nguyên nhân khiến họ không ăn được.

Nếu người bệnh đã cắt dạ dày, bác sĩ có thể theo dõi tình trạng thiếu vitamin, khoáng chất hoặc thiếu máu và chỉ định bổ sung khi cần. Gia đình không nên tự mua liều cao vitamin, thuốc bổ, thuốc nam hoặc thực phẩm chức năng với kỳ vọng chữa ung thư. Một số sản phẩm có thể tương tác với thuốc điều trị, làm tăng nguy cơ chảy máu, tổn thương gan hoặc làm giảm hiệu quả điều trị.

Thông tin chung an toàn là: khi ăn uống giảm rõ, nôn nhiều, đau tăng sau ăn, có dấu hiệu mất nước hoặc sụt cân, cần liên hệ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng ung bướu sớm. Người bệnh có thể cần điều chỉnh chế độ ăn, thuốc chống nôn, thuốc giảm đau hoặc hỗ trợ dinh dưỡng chuyên biệt.

Dùng thuốc, chăm sóc sau điều trị và phòng biến chứng

Người chăm sóc nên lập danh sách đầy đủ các thuốc người bệnh đang dùng, gồm thuốc chống ung thư, giảm đau, chống nôn, thuốc dạ dày, thuốc nhuận tràng hoặc thuốc điều trị bệnh nền. Ghi rõ tên thuốc, thời điểm dùng và những phản ứng bất thường. Không tự ý ngừng thuốc giảm đau vì sợ “quen thuốc”, cũng không tự tăng liều khi đau chưa kiểm soát. Bác sĩ có thể cần thay đổi loại thuốc, thời điểm dùng hoặc phối hợp thêm thuốc để kiểm soát đau tốt hơn.

Trong thời gian hóa trị, người bệnh có thể mệt, chán ăn, thay đổi vị giác, buồn nôn, tiêu chảy, táo bón, tê bì tay chân hoặc loét miệng tùy phác đồ. Gia đình cần chú ý vệ sinh tay, vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng, dùng thức ăn chín kỹ và tránh thực phẩm có nguy cơ không bảo đảm vệ sinh. Nếu có loét miệng, nên chọn thức ăn mềm, nguội hoặc ấm vừa, tránh cay, chua, quá nóng và quá cứng.

Nếu có vết mổ, hãy giữ vùng mổ sạch, khô theo hướng dẫn xuất viện. Quan sát xem có đỏ tăng, sưng, đau tăng, chảy dịch, mùi hôi hoặc vết mổ tách ra không. Với người có ống dẫn lưu hoặc mở thông nuôi ăn, cần được nhân viên y tế hướng dẫn thực hành trực tiếp trước khi chăm sóc tại nhà. Không tự rút, kẹp hoặc bơm rửa ống khi chưa được chỉ dẫn.

Nhiễm Helicobacter pylori là một yếu tố nguy cơ quan trọng của ung thư dạ dày [3]. Tuy nhiên, người bệnh không nên tự dùng kháng sinh hoặc thuốc diệt vi khuẩn theo đơn cũ. Nếu bác sĩ chỉ định xét nghiệm hay điều trị nhiễm khuẩn này, cần dùng đúng phác đồ và tái kiểm tra theo hẹn. Các nghiên cứu về cơ chế sinh học cho thấy ung thư dạ dày có những thay đổi phức tạp ở lớp nhầy bảo vệ niêm mạc và trong tế bào ung thư [1]. Vì vậy, việc điều trị cần dựa trên đánh giá y khoa, không thể thay thế bằng mẹo dân gian hay chế độ ăn đơn lẻ.

Khi nào cần liên hệ bác sĩ ngay và cách hỗ trợ tinh thần

Cần gọi cho cơ sở điều trị sớm khi người bệnh sốt hoặc rét run, nôn liên tục, không uống được nước, đau tăng nhanh hoặc không giảm dù đã dùng thuốc đúng hướng dẫn. Các dấu hiệu như nôn ra máu, đi ngoài phân đen, khó thở, đau ngực, lơ mơ, ngất, bụng trướng nhanh, vàng da, tiểu ít rõ rệt hoặc chảy máu bất thường cần được đánh giá khẩn cấp.

Bên cạnh thể chất, cảm xúc của người bệnh cũng rất quan trọng. Lo lắng về tiên lượng, sợ đau, buồn vì phải phụ thuộc người khác hoặc thay đổi hình thể sau mổ là những phản ứng dễ hiểu. Người thân nên lắng nghe, hỏi người bệnh muốn được giúp điều gì và tôn trọng mong muốn của họ. Khuyến khích vận động nhẹ nhàng trong khả năng, giữ giờ ngủ tương đối đều và duy trì kết nối với người thân có thể hỗ trợ tinh thần. Không nên trách móc khi người bệnh ăn ít, cáu gắt hoặc mệt mỏi, vì đây có thể là biểu hiện của bệnh và điều trị.

Chăm sóc tại nhà hiệu quả nhất khi gia đình phối hợp chặt chẽ với bác sĩ ung bướu, phẫu thuật viên, điều dưỡng và chuyên gia dinh dưỡng. Mỗi trường hợp ung thư dạ dày có đặc điểm khác nhau, vì vậy hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để có kế hoạch chăm sóc phù hợp, đặc biệt khi triệu chứng thay đổi hoặc người bệnh vừa chuyển sang một giai đoạn điều trị mới.

Nguồn tham khảo

1. Stage-Specific Mucin Reprogramming Across the Gastric Cancer Cascade: Unveiling Molecular Mechanisms and Novel Therapeutic Vulnerabilities. PMC
2. Application of symptom network analysis among patients with gastric cancer: A scoping review. PMC
3. Helicobacter pylori ‐Induced Persistent IGF2BP1 Activation Promotes Ferroptosis Resistance in Gastric Tumorigenesis. PMC