Ung thư bàng quang có tái phát không và làm sao theo dõi?

Có. Ung thư bàng quang, đặc biệt là ung thư bàng quang chưa xâm lấn cơ, có thể tái phát sau điều trị và vì vậy cần được theo dõi lâu dài, đôi khi suốt đời. Tuy nhiên, nguy cơ tái phát, mức độ nguy hiểm và cách theo dõi không giống nhau ở mọi người, mà phụ thuộc chủ yếu vào giai đoạn bệnh, đặc điểm tế bào ung thư, phương pháp điều trị và đáp ứng của từng cá nhân.

Tái phát nghĩa là gì và vì sao ung thư bàng quang dễ cần theo dõi lâu dài?

Tái phát là tình trạng ung thư xuất hiện trở lại sau khi đã điều trị. Khối u có thể quay lại trong bàng quang, tại vị trí cũ hoặc vị trí khác của niêm mạc bàng quang. Với một số người, bệnh có thể tiến triển sâu hơn vào lớp cơ bàng quang hoặc lan ra hạch, xương, phổi hay cơ quan khác. Vì vậy, bác sĩ không chỉ theo dõi xem có khối u mới trong bàng quang hay không, mà còn đánh giá nguy cơ bệnh tiến triển hoặc di căn.

Ung thư bàng quang chưa xâm lấn cơ thường được xem là bệnh có tính chất mạn tính và dễ tái phát. Người bệnh có thể cần nội soi bàng quang nhiều lần, điều trị thuốc bơm vào bàng quang và theo dõi kéo dài [1]. Điều này không có nghĩa là ai cũng sẽ tái phát, nhưng lý giải vì sao việc tái khám đúng hẹn rất quan trọng ngay cả khi người bệnh đang hoàn toàn không có triệu chứng.

Đối với nhóm nguy cơ trung bình hoặc cao, thuốc BCG bơm vào bàng quang là một điều trị bổ trợ thường dùng. Dù vậy, tổng quan nghiên cứu cho thấy khoảng 30 đến 50% người bệnh có thể không đáp ứng hoặc tái phát trong vòng hai năm sau BCG [2]. Con số này phản ánh sự khác biệt lớn giữa các trường hợp, không thể dùng để dự đoán chính xác cho một cá nhân. Bác sĩ sẽ dựa vào kết quả giải phẫu bệnh, số lượng và kích thước u, mức độ ác tính, tiền sử tái phát và đáp ứng điều trị để ước tính nguy cơ riêng.

Theo dõi sau điều trị thường gồm những gì?

Nội soi bàng quang là phương pháp trung tâm trong theo dõi tái phát tại bàng quang. Bác sĩ đưa một ống nhỏ có camera qua đường tiểu để quan sát trực tiếp niêm mạc bàng quang. Nếu thấy vùng bất thường, bác sĩ có thể chỉ định sinh thiết hoặc cắt đốt u qua nội soi để xác định chính xác. Nội soi có thể gây khó chịu, tiểu buốt nhẹ hoặc tiểu ra ít máu trong thời gian ngắn, nhưng giúp phát hiện tổn thương mà người bệnh chưa cảm nhận được.

Xét nghiệm tế bào học nước tiểu cũng có thể được dùng trong một số tình huống. Mẫu nước tiểu được kiểm tra để tìm tế bào ung thư bong ra. Xét nghiệm này thường hữu ích hơn với tổn thương độ ác tính cao, nhưng không phải lúc nào cũng phát hiện được các u độ thấp. Các phương pháp tiêu chuẩn hiện nay, gồm nội soi bàng quang, tế bào học nước tiểu và chẩn đoán hình ảnh, vẫn giữ vai trò không thể thay thế trong theo dõi [4].

Chẩn đoán hình ảnh như siêu âm, chụp cắt lớp vi tính hoặc các kỹ thuật phù hợp khác có thể được bác sĩ chỉ định để đánh giá thận, niệu quản, bàng quang, hạch hoặc cơ quan khác. Việc cần chụp loại nào và vào thời điểm nào phụ thuộc vào nguy cơ bệnh, triệu chứng, chức năng thận, điều trị đã nhận và các kết quả trước đó.

Nếu người bệnh đã cắt toàn bộ bàng quang hoặc điều trị bảo tồn bàng quang bằng phối hợp phẫu thuật, hóa trị và xạ trị, kế hoạch theo dõi sẽ khác. Sau điều trị bảo tồn bàng quang, tái phát không xâm lấn cơ vẫn là một vấn đề có ý nghĩa lâm sàng [3]. Mặt khác, các thay đổi do xạ trị có thể làm việc quan sát qua nội soi và đọc kết quả mô bệnh học khó hơn, nên việc đánh giá cẩn thận rất cần thiết [3].

Không có một lịch tái khám duy nhất phù hợp cho tất cả. Nhìn chung, người nguy cơ cao thường cần theo dõi sát hơn người nguy cơ thấp, đặc biệt trong giai đoạn đầu sau điều trị. Người bệnh nên hỏi bác sĩ rõ lịch nội soi, xét nghiệm nước tiểu, chụp hình ảnh và thời điểm cần quay lại sớm hơn lịch hẹn.

Xét nghiệm dấu ấn sinh học có thay thế nội soi được không?

Hiện nay, câu trả lời thường là chưa. Nhiều xét nghiệm mới đang được nghiên cứu để tìm dấu ấn sinh học trong nước tiểu hoặc máu, chẳng hạn DNA, RNA, protein, các túi ngoại bào và các dấu hiệu chuyển hóa [4]. Mục tiêu là phát hiện tái phát sớm hơn, giảm bớt thủ thuật xâm lấn và dự đoán khả năng đáp ứng điều trị.

Tuy nhiên, các xét nghiệm này còn gặp nhiều hạn chế. Kết quả có thể bị ảnh hưởng bởi cách lấy và bảo quản mẫu, ngưỡng đọc kết quả, tình trạng viêm lành tính trong đường tiểu và sự khác biệt giữa các nghiên cứu. Bằng chứng xác nhận trên quy mô lớn vẫn chưa đồng đều [4]. Vì vậy, nếu bác sĩ đề nghị một xét nghiệm dấu ấn mới, người bệnh nên hỏi xét nghiệm đó nhằm mục đích gì, kết quả sẽ thay đổi quyết định điều trị ra sao và liệu có thay thế được nội soi hay chỉ dùng để hỗ trợ.

Ở ung thư bàng quang xâm lấn cơ, DNA khối u lưu hành trong máu (ctDNA) là hướng nghiên cứu đáng chú ý. Đây là những mảnh vật liệu di truyền từ tế bào u có thể phát hiện trong máu. ADN khối u lưu hành trong máu có tiềm năng giúp nhận diện bệnh còn sót rất nhỏ sau điều trị, dự báo tái phát và hỗ trợ lựa chọn điều trị bổ sung [5]. Dù triển vọng, đây vẫn là công cụ đang phát triển và chưa nên được hiểu là một xét nghiệm duy nhất có thể bảo đảm phát hiện hoặc loại trừ tái phát.

Người bệnh cần chú ý dấu hiệu nào và chuẩn bị ra sao?

Giữa các lần tái khám, hãy liên hệ sớm với bác sĩ nếu có tiểu máu nhìn thấy được, tiểu buốt kéo dài, tiểu gấp, tiểu nhiều bất thường, đau vùng hông lưng, đau vùng chậu, sốt hoặc nhiễm trùng tiểu tái diễn. Các triệu chứng này không đồng nghĩa chắc chắn ung thư tái phát vì có thể do viêm đường tiểu, sỏi, tác dụng phụ điều trị hoặc nguyên nhân khác. Dù vậy, không nên tự chờ triệu chứng tự hết, nhất là khi đã từng mắc ung thư bàng quang.

Thông tin chung an toàn là người bệnh nên giữ lịch tái khám, mang theo kết quả xét nghiệm cũ, ghi lại triệu chứng mới và danh sách thuốc đang dùng. Nếu còn hút thuốc, nên trao đổi với nhân viên y tế về kế hoạch cai thuốc, vì thuốc lá có liên quan chặt chẽ với ung thư bàng quang và nhiều bệnh lý khác. Uống đủ nước theo khả năng và theo hướng dẫn riêng nếu có bệnh tim hoặc thận; không tự dùng thuốc nam, thực phẩm bổ sung hay thuốc giảm đau kéo dài mà chưa hỏi bác sĩ.

Theo dõi không chỉ là tìm khối u. Điều trị lặp lại, nội soi và nỗi lo tái phát có thể ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, giấc ngủ, tiểu tiện, đời sống tình dục và tâm lý. Các thang đo do người bệnh tự báo cáo đang được quan tâm để ghi nhận những tác động này trong ung thư bàng quang chưa xâm lấn cơ [1]. Hãy nói thẳng với bác sĩ nếu bạn lo âu, mất ngủ, đau, tiểu không kiểm soát hoặc gặp khó khăn trong sinh hoạt, vì các vấn đề này cũng cần được chăm sóc.

Tóm lại, ung thư bàng quang có khả năng tái phát nhưng theo dõi đều đặn giúp phát hiện thay đổi sớm và lựa chọn xử trí phù hợp. Kế hoạch tốt nhất cần được cá thể hóa; bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về mức nguy cơ của mình, lịch theo dõi cụ thể và các dấu hiệu cần đi khám sớm.

Nguồn tham khảo

1. Patient-Reported Outcome Instruments in Non-Muscle-Invasive Bladder Cancer (NMIBC): A Systematic Review. PMC
2. Molecular Classifications and Candidate Biomarkers for Personalizing BCG Therapy in Non-Muscle-Invasive Bladder Cancer. PMC
3. BCG after trimodality therapy: managing non-muscle-invasive recurrence in the irradiated bladder. PMC
4. Bladder Cancer Biomarkers: Recent Advances in Early Detection, Treatment Prediction, and Prognosis. PMC
5. Circulating Tumor DNA in Bladder Cancer: Current Clinical Evidence and Emerging Multi-Omics Perspectives—A Narrative Review. PMC