Ung thư bàng quang có lây không, có di truyền không?

Ung thư bàng quang không phải bệnh lây truyền từ người này sang người khác qua tiếp xúc, sống chung, quan hệ tình dục, dùng chung đồ dùng hay chăm sóc người bệnh. Bệnh có thể liên quan đến yếu tố di truyền ở một số ít gia đình, nhưng đa số trường hợp không phải là ung thư “di truyền trực tiếp” từ cha mẹ sang con.

Ung thư bàng quang không lây qua tiếp xúc thông thường

Ung thư là tình trạng các tế bào của cơ thể phát triển và phân chia mất kiểm soát. Với ung thư bàng quang, các tế bào bất thường bắt đầu từ lớp niêm mạc lót bên trong bàng quang, rồi có thể lan sâu hơn vào thành bàng quang hoặc các cơ quan khác tùy từng giai đoạn bệnh.

Điều quan trọng là tế bào ung thư của người bệnh không thể truyền sang người khác trong sinh hoạt hằng ngày. Vì vậy, người nhà có thể ôm, chăm sóc, ăn uống chung mâm, dùng chung nhà vệ sinh và sống cùng người bệnh mà không sợ bị “lây ung thư bàng quang”.

Các nghiên cứu về ung thư bàng quang hiện tập trung vào đặc điểm sinh học của chính khối u, chẳng hạn các thay đổi gen, môi trường xung quanh khối u và phản ứng miễn dịch. Ví dụ, DNA khối u lưu hành là một lượng rất nhỏ vật liệu di truyền do khối u giải phóng, có thể phát hiện trong máu và được nghiên cứu để theo dõi nguy cơ còn sót bệnh hoặc tái phát sau điều trị [1]. Điều này không có nghĩa DNA đó có thể lây ung thư qua máu hay qua tiếp xúc. Đây chỉ là dấu ấn sinh học giúp bác sĩ theo dõi bệnh ở chính người mang khối u.

Một số người lo ngại ung thư bàng quang có thể lây khi quan hệ tình dục, dùng chung bồn cầu hoặc chăm sóc người bệnh có đặt ống thông tiểu. Về mặt y khoa, ung thư bàng quang không lây theo những đường này. Tuy nhiên, một số bệnh nhiễm trùng có thể lây qua đường tình dục hoặc qua tiếp xúc với dịch tiết trong những hoàn cảnh nhất định. Đó là vấn đề khác với ung thư. Nếu người bệnh đang có nhiễm trùng tiểu, viêm gan virus, HIV hoặc bệnh truyền nhiễm khác, bác sĩ sẽ tư vấn biện pháp phòng ngừa phù hợp.

“Có gen trong ung thư” không đồng nghĩa “ung thư có tính di truyền”

Nhiều người nghe nói đến xét nghiệm gen và nghĩ rằng ung thư bàng quang chắc chắn do di truyền. Thực tế, cần phân biệt hai khái niệm.

Thứ nhất là đột biến mắc phải trong khối u. Đây là các thay đổi vật liệu di truyền xuất hiện trong tế bào bàng quang trong quá trình sống. Chúng thường chỉ nằm ở tế bào ung thư, không có sẵn trong toàn bộ cơ thể và không nhất thiết truyền cho con cái. Những thay đổi này có thể giúp khối u phát triển, né tránh hệ miễn dịch hoặc đáp ứng khác nhau với thuốc.

Chẳng hạn, nghiên cứu trên 445 người bệnh ung thư bàng quang cho thấy một số khối u có bất thường liên quan đến gen ERBB2, còn gọi là HER2. Kết quả nhuộm HER2 dương tính được ghi nhận ở 30,1% trường hợp, và khuếch đại ERBB2 được phát hiện ở 7,8% trường hợp [3]. Đây là thông tin về đặc điểm của khối u, có thể hữu ích khi lựa chọn điều trị đích trong một số bối cảnh, chứ không tự động cho thấy người bệnh đã truyền gen ung thư cho con.

Thứ hai là đột biến di truyền từ cha hoặc mẹ, còn gọi là đột biến dòng mầm. Thay đổi này có mặt trong nhiều tế bào của cơ thể từ khi sinh ra và có thể truyền trong gia đình. Một số hội chứng di truyền hiếm có thể làm tăng nguy cơ mắc nhiều loại ung thư, trong đó có thể bao gồm ung thư đường tiết niệu. Tuy nhiên, có yếu tố nguy cơ di truyền không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc ung thư. Ngược lại, một người mắc ung thư bàng quang cũng không đồng nghĩa con cái họ chắc chắn sẽ mắc bệnh.

Bằng chứng về gen cho thấy nguy cơ rất phức tạp

Ung thư bàng quang có tính không đồng nhất cao, nghĩa là giữa các người bệnh có thể khác nhau đáng kể về thay đổi gen, diễn tiến và đáp ứng điều trị [4]. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào một gen hay một câu chuyện gia đình để kết luận nguyên nhân bệnh ở một cá nhân.

Một nghiên cứu về các tế bào mô đệm liên quan ung thư, tức các tế bào không phải tế bào ung thư nhưng sống xung quanh khối u, đã tìm thấy một số gen có biểu hiện được dự đoán liên quan nguy cơ ung thư bàng quang. Trong đó có GLG1, HES4 và HSP90B1 [2]. Tuy nhiên, đây là hướng nghiên cứu về mối liên quan sinh học và cơ chế phát triển ung thư. Kết quả như vậy chưa có nghĩa một người mang thay đổi ở các gen này sẽ chắc chắn mắc bệnh, hoặc bệnh sẽ truyền theo kiểu đơn giản từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Cũng cần hiểu rằng xét nghiệm gen khối u và xét nghiệm gen di truyền là hai xét nghiệm khác nhau. Xét nghiệm trên mô ung thư hoặc máu có thể được chỉ định nhằm tìm đặc điểm điều trị, theo dõi bệnh còn sót hoặc nguy cơ tái phát. DNA khối u lưu hành hiện được xem là công cụ đầy hứa hẹn trong theo dõi ung thư bàng quang xâm lấn cơ, nhưng việc ứng dụng cụ thể còn phụ thuộc tình trạng lâm sàng và hướng dẫn của bác sĩ [1].

Trong khi đó, xét nghiệm gen di truyền thường được cân nhắc khi bác sĩ nghi ngờ nguy cơ gia đình, ví dụ có nhiều người thân mắc ung thư liên quan, ung thư xuất hiện ở tuổi trẻ hơn dự kiến, hoặc một người mắc nhiều ung thư khác nhau. Không phải mọi người bệnh ung thư bàng quang đều cần làm xét nghiệm này.

Những yếu tố nguy cơ thường quan trọng hơn yếu tố gia đình

Ở đa số người bệnh, ung thư bàng quang có thể liên quan đến sự kết hợp của tuổi tác, phơi nhiễm trong môi trường, thói quen sống, viêm kích thích kéo dài ở đường tiết niệu và yếu tố ngẫu nhiên trong quá trình tế bào phân chia. Đây là thông tin sức khỏe chung. Mỗi người có nguy cơ khác nhau, và không thể xác định nguyên nhân duy nhất chỉ từ một yếu tố.

Thuốc lá là yếu tố nguy cơ quan trọng đã được biết đến đối với ung thư bàng quang. Vì thế, nếu đang hút thuốc, việc trao đổi với nhân viên y tế để xây dựng kế hoạch cai thuốc có ý nghĩa thiết thực cho sức khỏe tổng thể và giảm nguy cơ các bệnh khác. Người làm việc trong môi trường có hóa chất cũng nên tuân thủ quy định an toàn lao động, dùng phương tiện bảo hộ phù hợp.

Người có người thân mắc ung thư bàng quang không nên quá hoang mang hoặc tự cho rằng mình sẽ mắc bệnh. Điều hợp lý hơn là cung cấp đầy đủ tiền sử gia đình cho bác sĩ, nhất là loại ung thư, độ tuổi chẩn đoán và số người thân mắc bệnh. Bác sĩ sẽ đánh giá xem có cần tư vấn di truyền, xét nghiệm chuyên sâu hoặc theo dõi tiết niệu sớm hơn hay không.

Người bệnh và gia đình nên làm gì?

Gia đình nên tiếp tục gần gũi, hỗ trợ tinh thần và chăm sóc người bệnh bình thường vì ung thư bàng quang không lây. Nếu người bệnh đang điều trị bằng hóa chất, xạ trị, thuốc miễn dịch hoặc thuốc đưa trực tiếp vào bàng quang, hãy hỏi cơ sở điều trị về các lưu ý vệ sinh cụ thể sau dùng thuốc. Những lưu ý này nhằm tránh phơi nhiễm với thuốc hoặc dịch tiết trong thời gian nhất định, không phải vì ung thư có khả năng lây.

Nếu trong gia đình có nhiều trường hợp ung thư, đặc biệt là ung thư xảy ra ở độ tuổi trẻ hoặc cùng xuất hiện những loại ung thư liên quan, người bệnh có thể hỏi bác sĩ về tư vấn di truyền. Việc đánh giá nên do bác sĩ ung bướu, bác sĩ tiết niệu hoặc chuyên gia di truyền thực hiện để tránh diễn giải sai kết quả xét nghiệm.

Tóm lại, ung thư bàng quang không lây, và phần lớn không được di truyền theo cách trực tiếp. Mỗi trường hợp có đặc điểm bệnh, tiền sử gia đình và yếu tố nguy cơ riêng, vì vậy người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được tư vấn phù hợp nhất cho bản thân và gia đình.

Nguồn tham khảo

1. Circulating Tumor DNA in Bladder Cancer: Current Clinical Evidence and Emerging Multi-Omics Perspectives—A Narrative Review. PMC
2. GLG1 in cancer-associated fibroblasts promotes bladder cancer growth while limiting tumor apoptosis. PMC
3. Integrated Analysis of HER2 Expression and
4. Bioprinted Bladder Cancer Organoids Model System for Prediction of Chemotherapy Response and Drug Screening. PMC