Xạ trị trong điều trị ung thư tụy: những điều người bệnh nên biết

Nếu bạn hoặc người thân vừa nhận chẩn đoán ung thư tụy, việc nghe đến nhiều lựa chọn điều trị khác nhau có thể khiến bạn cảm thấy choáng ngợp. Xạ trị là một trong những phương pháp thường được nhắc tới. Bài viết này giúp bạn hình dung xạ trị đóng vai trò gì, có những dạng nào, và các nghiên cứu gần đây đang tìm hiểu điều gì. Mọi thông tin ở đây chỉ mang tính tham khảo và cần được bác sĩ giải thích cụ thể theo tình trạng của bạn.

Xạ trị là gì và vì sao dùng trong ung thư tụy

Xạ trị (radiotherapy) là phương pháp dùng tia bức xạ năng lượng cao để tiêu diệt hoặc kìm hãm tế bào ung thư. Ung thư tụy được xem là một loại bệnh khó điều trị, phần lớn người bệnh khi phát hiện đã ở giai đoạn tiến xa hoặc không thể phẫu thuật ngay [6]. Đây cũng là loại ung thư có xu hướng đề kháng với cả hóa trị và xạ trị, nên các nhà nghiên cứu liên tục tìm cách nâng cao hiệu quả điều trị [9].

Xạ trị lập thể toàn thân (SBRT)

Trong những năm gần đây, xạ trị lập thể toàn thân (stereotactic body radiotherapy, viết tắt SBRT) nhận được nhiều sự quan tâm. Điểm hấp dẫn của kỹ thuật này là độ chính xác cao, thời gian điều trị ngắn và độc tính thấp hơn [6]. Số lượng nghiên cứu về xạ trị định vị thân cho ung thư tụy đã tăng đều đặn kể từ năm 2015, cho thấy đây là hướng đang được cộng đồng y khoa tập trung phát triển [6].

Một câu hỏi mà giới chuyên môn vẫn đang thảo luận là nên dùng liều bức xạ cao đến mức nào. Một nghiên cứu hồi cứu trên 46 người bệnh so sánh hai nhóm liều khác nhau và ghi nhận thời gian sống thêm trung vị khoảng 13 tháng, nhưng không thấy khác biệt rõ ràng về kết quả giữa hai mức liều [5]. Đáng chú ý, các yếu tố như giai đoạn bệnh, kích thước khối u và việc có kết hợp hóa trị hay không lại là những yếu tố tiên lượng quan trọng hơn so với riêng mức liều bức xạ [5]. Điều này gợi ý rằng kế hoạch điều trị cần được cá nhân hóa, chứ không chỉ đơn thuần là tăng liều.

Xạ trị bằng ion nặng: hướng đi cho khối u khó

Với những khối u xâm lấn mạch máu hoặc ở vị trí khó, xạ trị bằng ion carbon (carbon ion radiotherapy) đang được nghiên cứu như một phần của điều trị đa mô thức. Kỹ thuật này có khả năng phân bố liều tốt hơn và hiệu quả sinh học cao hơn so với xạ trị tia X thông thường [2]. Trong một nghiên cứu nhỏ trên 12 người bệnh ung thư tụy xâm lấn động mạch, phẫu thuật cắt bỏ sau khi xạ trị ion carbon đã thực hiện được ở tất cả người bệnh, và phần lớn đạt được cắt bỏ triệt để cùng đáp ứng mô học rõ rệt [2]. Đây là kết quả bước đầu đáng khích lệ, tuy nhiên số lượng người bệnh còn ít nên cần thêm nghiên cứu.

Ở mức độ phòng thí nghiệm, các nhà khoa học còn thử nghiệm chùm ion oxy và ghi nhận khả năng tiêu diệt tế bào ung thư tụy cao hơn so với ion carbon và tia photon [9]. Cần hiểu rằng đây mới là nghiên cứu trên tế bào, chưa áp dụng trên người bệnh, nhưng nó mở ra hướng tìm hiểu để vượt qua tình trạng đề kháng bức xạ [9].

Kết hợp xạ trị với thuốc

Xạ trị hiếm khi đứng một mình. Một phân tích tổng hợp từ 7 nghiên cứu với 237 người bệnh ung thư tụy tiến xa cho thấy khi kết hợp thuốc tegafur uracil (UFT) với xạ trị, tỷ lệ đáp ứng khách quan gộp là 38% và tỷ lệ phản ứng bất lợi của thuốc là 21% [1]. Tuổi người bệnh và liều UFT là những yếu tố có thể liên quan đến kết quả điều trị [1]. Các con số này có mức dao động khá lớn giữa các nghiên cứu, nên nên xem đây là bức tranh chung hơn là con số áp dụng cho từng cá nhân.

Ngoài ra, các nhóm nghiên cứu đang tìm cách làm cho khối u tụy nhạy cảm hơn với bức xạ và kích hoạt hệ miễn dịch của cơ thể, chẳng hạn kết hợp bức xạ với vắc xin nano và liệu pháp miễn dịch trong mô hình thí nghiệm [3]. Một hướng nghiên cứu khác tập trung vào cách các tế bào xơ liên quan ung thư (cancer associated fibroblasts) tạo ra môi trường giúp khối u né tránh điều trị, kể cả sau xạ trị [4]. Những nghiên cứu này còn ở giai đoạn sớm, nhưng cho thấy nỗ lực tìm cách khắc phục sự đề kháng của ung thư tụy.

Xạ trị để giảm nhẹ triệu chứng

Xạ trị không chỉ nhằm kiểm soát khối u mà còn giúp giảm nhẹ triệu chứng khi bệnh đã di căn. Trong một trường hợp hiếm gặp, một người bệnh ung thư tụy di căn đến hốc mắt đã được xạ trị giảm nhẹ và ghi nhận giảm đau cùng cải thiện tình trạng nhìn đôi rõ rệt [7]. Điều này cho thấy xạ trị có thể là công cụ hữu ích để cải thiện chất lượng cuộc sống trong những tình huống di căn [7].

Các nhà nghiên cứu cũng đang tìm hiểu vai trò của xạ trị dự phòng tại chỗ nhằm giảm các biến chứng nặng liên quan đến cơ quan ở người bệnh ung thư di căn, trong đó ung thư tụy nằm trong nhóm có nguy cơ biến chứng cao [8].

Điều quan trọng cần nhớ

Xạ trị là một phần trong bức tranh điều trị ung thư tụy, và có nhiều dạng khác nhau như xạ trị định vị thân (SBRT), xạ trị ion nặng, hay xạ trị giảm nhẹ, mỗi loại phù hợp với những tình huống riêng. Nhiều kết quả trong các nghiên cứu trên vẫn còn ở giai đoạn sớm hoặc dựa trên số lượng người bệnh nhỏ, nên chưa thể xem là kết luận chắc chắn cho mọi trường hợp.

Điều tốt nhất bạn có thể làm là trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị của mình. Hãy hỏi về giai đoạn bệnh của bạn, những lựa chọn xạ trị phù hợp, lợi ích và tác dụng phụ có thể gặp, cũng như cách phương pháp này kết hợp với các điều trị khác. Bác sĩ là người nắm rõ hồ sơ của bạn và có thể cùng bạn xây dựng kế hoạch điều trị hợp lý nhất.

Bối cảnh tại Việt Nam

Ung thư tụy không nằm trong nhóm ba loại ung thư phổ biến nhất tại Việt Nam theo thống kê GLOBOCAN 2024, nhưng thường được phát hiện khi bệnh đã tiến triển. Theo hướng dẫn chuyên môn, hơn 80% trường hợp được chẩn đoán ở giai đoạn không còn khả năng phẫu thuật hoặc đã di căn. Các biểu hiện như vàng da, đau bụng hoặc đau lưng, chán ăn, sụt cân có thể không đặc hiệu, vì vậy người có triệu chứng kéo dài nên đi khám sớm.

Xạ trị được lựa chọn tùy vị trí, giai đoạn bệnh, khả năng phẫu thuật và thể trạng. Xạ trị chiếu ngoài có thể dùng đơn thuần khi khối u không thể cắt bỏ và người bệnh không phù hợp với hóa chất, hoặc phối hợp hóa trị khi bệnh tiến triển tại chỗ. Với bệnh di căn hoặc không di căn xa, xạ trị cũng có thể giúp giảm đau và cải thiện triệu chứng. Một số trường hợp không mổ được có thể được cân nhắc xạ trị định vị thân. Bác sĩ thường dựa vào chụp cắt lớp vi tính (CT), chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc chụp PET/CT để mô phỏng và lập kế hoạch, nhằm tập trung tia xạ vào khối u và hạn chế ảnh hưởng mô lành.

Người bệnh nên khám và điều trị tại cơ sở chuyên khoa ung bướu, nơi có thể hội chẩn giữa bác sĩ ngoại khoa, xạ trị và nội khoa ung thư. Khi lập kế hoạch điều trị, hãy hỏi rõ mục tiêu xạ trị, số buổi, tác dụng không mong muốn và quyền lợi bảo hiểm y tế của mình.

Nguồn tham khảo

1. Efficacy of UFT combined with radiotherapy in advanced pancreatic cancer: a systematic review and meta-analysis. PMC
2. Impact of Histopathological Response on Outcomes After Surgical Resection Following Carbon‐Ion Radiotherapy for Pancreatic Cancer With Arterial Involvement. PMC
3. Multifunctional Nanovaccine‐Radiotherapy Synergy Drives Anti‐Tumor Immunity via Multi‐Cascade Cell Death for Pancreatic Cancer Therapy. PMC
4. Cancer-associated fibroblasts as architects of acquired immune-privileged-like niches in gastrointestinal cancers: lessons from ocular immune privilege and barrier biology. PMC
5. Biologically effective doses for α/β = 10 (BED 10 ) of <80 Gy versus ≥80 Gy in stereotactic body radiotherapy for pancreatic cancer: a retrospective single-center analysis. PMC
6. Global hotspots and trends of stereotactic radiotherapy for pancreatic cancer: a bibliometric analysis and visual analysis from 2015 to 2025. PMC
7. Orbital Metastasis of Pancreatic Cancer Not Detected on MRI at the Time of Clinical Presentation. PMC
8. Severe primary organ-related complications in patients with de novo metastatic cancer: implications for prophylactic local therapy. PMC
9. Superior tumor cell killing by oxygen ion beam irradiation compared to carbon ions and photons in pancreatic Cancer cells – An in vitro investigation. PMC